Сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезінде тергеу судьясы қабылдаған шешімдер азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына тікелей әсер етеді. Егер күдіктіні күзетпен ұстау, үйқамаққа алу, мүлікке тыйым салу немесе тінту жүргізу туралы сот актісімен келіспесеңіз, оған жоғары тұрған сатыға шағым түсіруге болады. Қылмыстық-процестік кодекстің 107-бабы осындай шағымдар мен прокурор өтінішхаттарын қараудың нақты шегін бекіткен.
Кім және қандай қаулыларға шағым жасай алады?
Заң бойынша тергеу судьясының қаулысына немесе санкциясына күдікті, оның қорғаушысы, заңды өкілі, жәбірленуші және оның өкілдері шағымдануға құқылы. Сонымен қатар сот шешімі құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты болған кез келген өзге тұлға да осы мүмкіндікті пайдалана алады. Прокурор бұл ретте сотқа өтінішхат келтіреді.
Шағым жасауға жататын негізгі мәселелердің қатарына мыналар кіреді:
- күзетпен ұстау, үйқамақ, экстрадициялық қамақ немесе кепіл түріндегі бұлтартпау шарасын таңдау, олардың мерзімін ұзарту немесе олардан бас тарту;
- санкцияланған бұлтартпау шарасының күшін жою немесе одан бас тарту, кепілді мемлекет пайдасына айналдыру;
- мүлікке тыйым салу, тінту, жеке тінту, қарап-тексеру, алу, мәжбүрлеп куәландыру мен үлгілерді мәжбүрлеп алуға санкция беру немесе беруден бас тарту;
- сараптама тағайындау, адамды медициналық ұйымға мәжбүрлеп орналастыру, эксгумациялау немесе халықаралық іздестіру жариялау туралы шешімдер;
- қылмыстық қудалау органдары мен прокурордың әрекетіне (әрекетсіздігіне) берілген шағымдарды тергеу судьясының қарау нәтижесі.
Бұдан бөлек, прокурор үшін жасырын тергеу әрекеттерін санкциялауға, олардың мерзімін ұзартуға немесе тоқтатуға қатысты қаулылар бойынша сотқа жеке өтінішхат келтіру құқығы көзделген.
Шағым беру мерзімі және қарау тәртібі
Тергеу судьясының қаулысына оны жария еткен кезден бастап үш тәулік ішінде шағым жасау немесе прокурор өтінішхатын келтіру қажет. Шағым қаулы шығарған сот арқылы облыстық немесе оған теңестірілген сотқа беріледі. Егер бұл мерзім дәлелді себеппен өтіп кетсе, мүдделі тұлға оны қалпына келтіру туралы өтініш бере алады.
Практикада есте сақтайтын маңызды жайт: бұлтартпау шаралары, сараптамаға мәжбүрлеп орналастыру немесе тінту мен алуға берілген санкциялар бойынша шағым түсіру бұл шешімдердің орындалуын тоқтатпайды. Яғни шағым қаралғанға дейін күдікті қамауда отыра береді немесе тағайындалған тергеу әрекеті тоқтатылмайды.
Облыстық соттың шешімі және оның салдары
Облыстық не оған теңестірілген соттың судьясы іс материалдары түскен сәттен бастап үш тәуліктен кешіктірмей қаулының заңдылығы мен негізділігін тексереді. Отырыс әдетте жабық өтеді, бірақ тергеу судьясы мәселені бастапқыда ашық қараған болса (мысалы, қамауға алу бойынша), бұл сатыда да ашық сот өткізіледі. Прокурор мен қорғаушының қатысуы міндетті, ал басқа қатысушылардың уақтылы хабарланып, келмей қалуы қарауға кедергі болмайды.
Тараптардың дәлелін тыңдаған сот мынадай үш шешімнің бірін қабылдайды:
- тергеу судьясының қаулысын, санкциясын өзгеріссіз қалдырады;
- сот актісін өзгертеді;
- қаулының немесе санкцияның күшін жойып, жаңа қаулы шығарады.
Бұл шешім түпкілікті болып саналады және жарияланған сәттен бастап заңды күшіне енеді. Қаулының көшірмесі дереу орындалу үшін тергеу органына, прокурорға, күдікті мен оның қорғаушысына, сондай-ақ күзетпен ұстау орны әкімшілігіне жолданады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі