Қылмыс жасаған адамның психикалық күйі әрдайым екі күйде ғана — толық сау немесе мүлдем есі дұрыс емес деп қарастырылмайды. Заңнамада бұл екі аралықтағы ерекше жағдай да ескерілген: адамның есі дұрыс деп танылуы мүмкін, бірақ дәл сол сәттегі жүйке немесе психикалық ауытқуы оның өз іс-әрекетін толық бақылауына кедергі келтіреді. Мұндай жағдайда кінәлі адам заң алдындағы жауаптылықтан толық босатылмайды.
Толық көлемде ұғынбау нені білдіреді?
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 17-бабына сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған уақытта психикасының бұзылуы салдарынан өз әрекетінің немесе әрекетсіздігінің нақты сипаты мен қоғамға қауіптілігін толық көлемде сезінбеген адам жауапқа тартылады. Мұндағы басты өлшем — адамның ісін мүлде түсінбеуі емес, тек «толық көлемде ұғына алмауы» не оған ие бола алмауы.
Яғни, ол жасап жатқан әрекетінің заңсыз не қауіпті екенін жалпы сезінгенімен, жүйке жүйесінің бұзылуына байланысты өз еркін толық билей алмайды. Бұл ретте адам есі дұрыс деп есептелгендіктен, қылмыстық жауаптылық міндетті түрде туындайды.
Сот жаза тағайындағанда нені ескереді?
Заң осындай ерекше жағдайдағы адамдарға қатысты екі маңызды құқықтық тетікті қарастырады:
- Жазаны жеңілдететін мән-жай: Сот үкім шығару кезінде есінің дұрыстығы жоққа шығарылмайтын осындай бұзылуды ресми түрде жазаны жеңілдететін жағдай ретінде есепке алады;
- Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары: Бұл психикалық күй соттың заңда көзделген медициналық сипаттағы шараларды тағайындауына негіз бола алады.
Бұл тәсіл тек жазалауды емес, айыпталушының денсаулық жағдайына сәйкес арнайы емдеу немесе бақылау қажеттілігін заңдық тұрғыдан реттеуді мақсат етеді.
Құқықтық тәжірибеде нені білу маңызды?
Мұндай санаттағы істерде адамның дәл құқық бұзушылық жасалған уақыттағы психикалық жай-күйін анықтау шешуші рөл атқарады. Қорғау тарапы немесе процестің басқа да қатысушылары үшін естің шектеулі бұзылуын дәлелдеу жазаны жеңілдетуге және тиісті емдеу шараларын белгілеуге тікелей ықпал етеді. Алайда бұл мәртебе қылмыстық жазадан толық құтылуға мүмкіндік бермейтінін әрқашан ескерген жөн.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі