Ерлі-зайыптылардың бірі өмірден өткенде, екіншісінің мүліктік құқықтары екі түрлі негізде қарастырылады: бірлескен меншіктегі жеке үлесі және мұра ретінде тиесілі бөлігі. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі бұл екі ұғымды бір-бірімен шатастырмай, анық ажыратуды талап етеді.
Азаматтық заңнаманың 1070-бабына сәйкес, ерлі-зайыптылардың мұра алу құқығы олардың неке кезінде қалыптасқан өзге мүліктік құқықтарын жоймайды және оған кедергі келтірмейді. Бұл ереже мұрагерлік ісінде отбасы мүшелері арасында жиі туындайтын түсініспеушіліктерді реттеуге көмектеседі.
Бірлескен меншік пен мұрагерлік құқықтың аражігі
Көп жағдайда марқұмның артында қалған мүліктің барлығы бірден мұралық массаға қосылып кетеді деген қате пікір бар. Алайда ерлі-зайыптыларға өсиет немесе заң бойынша тиесілі мұрагерлік құқықтың некеде тұрған кезде бірге тапқан ортақ мүліктегі меншік құқығына қатысы жоқ.
Бұл нені білдіреді? Неке кезінде жиналған ортақ мүлікте тірі қалған жұбайдың өз меншік үлесі болады. Алдымен бұл тиесілі үлес ажыратылып алынады, содан кейін ғана марқұмның өз үлесі заң немесе өсиет бойынша мұра ретінде бөлінеді. Тірі қалған жұбай өзінің заңды меншік үлесін алғаннан бөлек, марқұмның мұрагері ретінде де үлеске ие бола алады.
Сот шешімімен мұрагерліктен шеттету жағдайлары
Құжат жүзіндегі неке үзілмегенімен, өмірде ерлі-зайыптылардың қарым-қатынасы әлдеқашан тоқтаған кездер кездеседі. Мұндай ахуал мұра бөлу барысында заңды дауға айналуы мүмкін.
Заң талабы бойынша, егер мынадай екі шарт қатар дәлелденсе, ерлі-зайыптылар сот шешімімен заң бойынша мұрагерліктен шеттетілуі мүмкін:
- мұра қалдырушымен неке қатынасы мұра ашылғанға дейін іс жүзінде тоқтатылған болса;
- ерлі-зайыптылардың мұра ашылғанға дейін кемінде бес жыл бөлек тұрғаны расталса.
Бұл екі жағдай міндетті түрде сот тәртібімен анықталуға тиіс. Егер ерлі-зайыптылардың іс жүзінде бірге тұрмағанына бес жылдан аз уақыт өтсе немесе бөлек тұру фактісі дәлелденбесе, адамды заң бойынша мұрагерліктен бұл негізбен шеттетуге заңдық негіз болмайды.
Нені ескеру қажет?
Ерлі-зайыптылардың бірі қайтыс болған кезде, ең алдымен мүліктің неке кезінде жиналған ортақ меншік екенін немесе марқұмның жеке мүлкі екенін нақтылап алу қажет. Бұл заңды үлестің дұрыс есептелуін қамтамасыз етеді. Ал егер отбасылық қатынастар ертерек үзіліп, бес жылдан астам уақыт бойы бөлек тұру жағдайы орын алса, басқа мұрагерлер сот арқылы мұрагерліктен шеттету мәселесін қоя алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі