Азаматтық құқықтық қатынастарда кез келген міндеттеме тараптардың өзара құқықтары мен міндеттерінен құралады. Алайда шарттық немесе өзге де азаматтық байланыстарға тек негізгі қатысушылар ғана емес, белгілі бір мүддесі бар басқа тұлғалар да тартылуы мүмкін. Заң бойынша міндеттемеге қатысушылар қатарына оның негізгі тараптарымен қатар үшінші жақтар да жатады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 270-бабына сәйкес, міндеттемедегі әрбір субъектінің нақты құқықтық орны, олардың өзара байланысы және үшінші жаққа қатысты туындайтын салдарлар арнайы ережелермен реттеледі.
Міндеттеменің негізгі тараптары кімдер?
Міндеттеменің негізін екі тарап құрайды: борышқор мен несие беруші. Бұл екі тарапсыз міндеттеменің өмір сүруі мүмкін емес:
- Борышқор — міндеттемеге сәйкес несие берушінің пайдасына белгілі бір әрекетті жасауға немесе белгілі бір әрекеттен тартынуға тиіс тарап.
- Несие беруші — борышқордан өзіне тиесілі міндетті тиісінше орындауды талап етуге құқығы бар тарап.
Тараптар міндеттеменің тікелей қатысушысы бола отырып, оның орындалуына толық жауапты болады және келісілген шарттардың құқықтық салдарын тікелей көтереді.
Үшінші жақ қалай анықталады?
Міндеттемеге қатысушылар тек борышқор мен несие берушімен шектелмейді. Құқықтық қатынасқа үшінші жақ та тартылуы мүмкін. Заң нормасы бойынша үшінші жақ ретінде міндеттеме тараптарының біреуіне міндеттемелер немесе өзге де құқық қатынастары арқылы байланысты тұлғалар танылады.
Яғни, үшінші жақ негізгі шарттың тікелей тарабы болмаса да, борышқормен немесе несие берушімен бар өзге де құқықтық байланыстары себепті осы міндеттеменің өрісіне ілігеді. Мұндай байланыс тараптар арасындағы шарттардың сипатына және олардың арасындағы нақты міндеттерге негізделеді.
Үшінші жақ үшін міндет туындай ма?
Азаматтық заңнамадағы іргелі қағидалардың бірі — міндеттеме үшінші жақ үшін ешқандай міндет туғызбайды. Екі жақтың өзара келісімі өздігінен үшінші тұлғаға қандай да бір ауыртпалық, борыш немесе орындалуы тиіс талап жүктей алмайды.
Бұл ереже азаматтық айналымдағы дербестік пен ерік бостандығын қорғайды. Егер белгілі бір азамат немесе заңды тұлға міндеттеменің тікелей тарабы болмаса, басқа адамдардың арасындағы мәміле оған міндет артуға негіз бола алмайды.
Үшінші жақтың құқықтары қай кезде пайда болады?
Үшінші жақ үшін міндет жүктелмегенімен, оның пайдасына құқықтар туындауы мүмкін. Азаматтық кодекске сай, бұл екі негізде ғана жүзеге асады:
- заңдарда тікелей көзделген реттерде;
- міндеттеме тараптарының өзара келісімінде қарастырылған жағдайларда.
Мұндай жағдайларда міндеттеме үшінші жақ үшін оның бір немесе қос тарапына да қатысты тиісті құқықтар туғызуы мүмкін. Нәтижесінде үшінші жақ тараптардың бірінен немесе екеуінен де өз пайдасына белгілі бір әрекетті жасауды талап ету құқығына ие болады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі