Азаматтық сот өндірісінде даусыз талаптарды жедел шешу үшін сот бұйрығы институты жиі қолданылады. Алайда сот бұйрығын шығару туралы арыз сотқа түскен бойда бірден қанағаттандырылмайды: заң талаптары бұзылған немесе істе бітімге келмейтін даудың белгілері болған кезде судья арызды қараудан бас тартады немесе оны өтініш берушіге кері қайтарады.
Арызды кері қайтарудың заңда көзделген себептері
Азаматтық процестік кодекстің 138-бабына сәйкес, сот бұйрығын шығару туралы өтініш бірнеше нақты себепке байланысты кері қайтарылады. Судья мынадай жағдайлар анықталғанда арызды өндіріске қабылдамай, қайтаруға міндетті:
- мәлімделген талап осы Кодекстің 135-бабында көзделген бұйрық өндірісі шеңберіне жатпаса;
- борышкердің тұрғылықты жері немесе заңды мекенжайы Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде болса;
- талапты растайтын қажетті құжаттар арызға қоса берілмесе;
- іс бойынша талап қою ісін жүргізу тәртібімен қаралуға тиіс құқық туралы даудың бары байқалса;
- құжаттың нысаны мен мазмұны заңда белгіленген 136-баптың талаптарына сай келмесе;
- арыз сотқа жолданған кезде заңда көзделген мемлекеттік баж төленбесе.
Сонымен бірге аталған Кодекстің 151 және 152-баптарында қарастырылған жалпы процестік негіздер де арызды қабылдаудан бас тартуға немесе оны кері қайтаруға тікелей себеп бола алады.
Шешім қабылдау мерзімі және ұйғарымға шағымдану
Судья арызды қабылдаудан бас тарту немесе оны кері қайтару туралы шешімді созбалаңға салмайды. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, құжат сотқа келіп түскен күннен бастап үш жұмыс күні ішінде судья дәлелді ұйғарым шығаруға тиіс.
Судьяның арызды қабылдаудан бас тарту немесе кері қайтару туралы ұйғарымымен келіспеген жағдайда, өтініш беруші апелляциялық сотқа шағым түсіре алады. Мұндай шағымдар бойынша апелляциялық сатыдағы сот шығарған қаулы түпкілікті болып табылады және оған одан әрі шағым жасалмайды.
Олқылықтарды жойғаннан кейінгі іс-әрекет
Арыздың соттан кері қайтарылуы азаматты немесе ұйымды сот қорғауынан түпкілікті айырмайды. Егер арыз иесі өзі жіберген кемшіліктерді жойса, сотқа қайта жүгіну құқығы толық сақталады.
Атап айтқанда, жетіспейтін растаушы құжаттар жинақталып, мемлекеттік баж төленсе, сол борышкерге қарсы дәл сол талаппен сот бұйрығын шығару туралы қайтадан арыз беруге болады. Ал егер қайтаруға талаптың бұйрық өндірісіне жатпайтыны немесе арада құқық туралы даудың бар екені негіз болса, онда мәселені оңайлатылған тәртіппен емес, жалпы талап қою рәсімі арқылы сотта шешу қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі