Қылмыстық іс жүргізу барысында тергеу әрекеттері мен сот отырыстарына дер кезінде қатысу — заң талабы. Қылмыстық процесті жүргізетін органдар адамның процеске қатысуын қамтамасыз ету мақсатында келу туралы міндеттеме институтын қолданады. Бұл шара қамауға алу сияқты қатаң шектеулерді қолданбай-ақ, тұлғаның шақыру бойынша келуін және мекенжайын бақылауда ұстауға мүмкіндік береді.
Міндеттеме кімдерге және қандай негізде жүктеледі?
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне сәйкес, жазбаша міндеттеме іске қатысушы бірнеше санаттағы азаматтардан алынады. Ең алдымен, ол күдікті мен айыпталушыға қатысты қолданылуы мүмкін. Егер оларға қатысты бұлтартпау шарасын таңдаудың қажеттілігі туындамаса немесе бұлтартпау шарасы мүлдем қолданылмаған болса, бұл шара іске қосылады.
Күдікті мен айыпталушыдан міндеттеме алуға екі түрлі жағдай негіз болады:
- олар тергеу әрекеттеріне немесе сот талқылауына қатысудан жалтаруы мүмкін деп пайымдауға жеткілікті негіздер болғанда;
- шақыру бойынша дәлелді себептерсіз іс жүзінде келмей қалғанда.
Сонымен бірге келу туралы жазбаша міндеттеме тек қылмыстық жауапкершілікке тартылып жатқан тұлғаларға ғана емес, іс бойынша жәбірленуші мен куәдан да алынуы мүмкін.
Жазбаша міндеттеменің негізгі талаптары
Келу туралы құжатқа қол қойған адам өзіне екі нақты міндетті алады. Біріншіден, қылмыстық қудалау органы немесе сот шақырған кезде белгіленген уақытта келуге міндетті. Екіншіден, егер тұрғылықты жерін өзгертсе, бұл туралы істі жүргізуші органға дереу хабарлауы шарт.
Күдіктіге немесе айыпталушыға келу туралы міндеттеме жүктелген сәтте, оған бұл талаптарды орындамаудың заңда көзделген салдары міндетті түрде ескертіледі.
Талап орындалмаса, қандай құқықтық салдар туындайды?
Қойылған міндетті елемеу және шақыруға дәлелсіз себеппен келмеу процестік жауапкершілікке әкеледі. Алайда оның салдары адамның процестегі мәртебесіне қарай ажыратылады:
- Күдікті мен айыпталушы үшін: міндеттеме орындалмаған жағдайда оларға заң тәртібімен ақшалай өндіріп алу қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар ең елеулі салдар ретінде оларға қатысты бұлтартпау шарасы қолданылуы ықтимал;
- Жәбірленуші мен куә үшін: сотқа немесе қылмыстық қудалау органына келу міндеттемесі орындалмаған кезде, оларға да заңда көзделген тәртіппен ақшалай өндіріп алу шарасы қолданылуы мүмкін.
Бұл жазбаша талапқа немқұрайлы қарауға болмайды. Тұрғылықты жерді ауыстыру туралы уақтылы хабарламау немесе шақыруды себепсіз елемеу істің мән-жайын күрделендіріп, қатаңырақ мәжбүрлеу шараларының таңдалуына тікелей негіз болады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі