Жылжымайтын мүлікке иелік ету немесе оны сатып алу кезінде басты назар тек меншік иесінің атына ғана емес, сол нысанға қатысты заңды шектеулердің бар-жоғына аударылады. «Жылжымайтын мүлікке құқықтарды мемлекеттік тіркеу туралы» заңның 5-бабына сәйкес, үшінші тұлғалардың құқықтары мен мемлекеттік органдардың тыйымдары құқықтық кадастрда міндетті түрде тіркелуге тиіс құқық ауыртпалықтары болып саналады.
Бұл норма тұрғын үй мен өзге де жылжымайтын нысандар айналымының ашықтығын қамтамасыз етеді. Ауыртпалық дер кезінде тіркелмесе немесе тексерілмесе, мүлікке билік ету кезінде дау туындауы мүмкін.
Ұзақ мерзімді пайдалану және сенімгерлікпен басқару
Заң талабы бойынша құқықтық кадастрда кемінде бір жыл мерзімге берілетін пайдалану құқықтары тіркеледі. Бұған тұрғын үйді немесе ғимаратты жалдау (аренда), қайтарымсыз (өтеусіз) пайдалану, өзгенің жер телімі арқылы өту немесе коммуникация тарту сияқты сервитуттар, сондай-ақ өмір бойы қарауында ұстау шарты мен рента жатады. Егер пайдалану мерзімі бір жылдан аз болса, ол бұл тармақ аясында тіркеуді талап етпейді.
Сонымен бірге заңмен сенімгерлікпен басқару құқығы да ауыртпалық ретінде бекітіледі. Мұндай қатынастар көбінесе мынадай жағдайларда туындайды:
- қорғаншылық пен қамқоршылық тағайындалғанда;
- мұралық құқық қатынастары шеңберінде мүлікті сақтау қажет болғанда;
- банкроттық рәсімдері жүргізілгенде және өзге де заңды жағдайларда.
Кепіл, тыйым салу және мемлекеттік органдардың шектеулері
Екінші үлкен топ — мүлікті иеліктен шығаруға тікелей тосқауыл қоятын шаралар. Заңның 5-бабында мынадай шектеулердің тіркелуі тікелей көзделген:
- Кепіл: мүлікті міндеттемені қамтамасыз ету ретінде пайдалану;
- Тыйым салу: сот немесе өкілетті органдар белгілеген шектеу;
- Құзыретті мемлекеттік органдардың шектеулері: жылжымайтын мүлікті пайдалануға, оған билік етуге немесе онда белгілі бір жұмыстарды орындауға заң аясында салынған тыйымдар.
Бұдан бөлек, заңнамада басым мүдделерді қоспағанда, Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де ауыртпалықтарды тіркеу қажеттігі белгіленген. Аталған ауыртпалықтар ресми тіркелген сәттен бастап заңды күшке ие болып, мүлікпен жасалатын кез келген келісімнің заңдылығына әсер етеді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі