Қылмысты бірнеше адам бірігіп жасаған кезде барлық қатысушыға бірдей үкім кесілмейді. Заң әр азаматтың заңсыз әрекетке қаншалықты араласқанын, қандай міндет атқарғанын және істің салдарына қандай үлес қосқанын жеке бағалайды.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 29-бабына сәйкес, сыбайлас қатысушылардың қылмыстық жауаптылығы олардың әрқайсысының іс-әрекетті жасаудағы қатысу сипатымен және дәрежесімен айқындалады. Бұл қағида кінәсіз немесе екінші дәрежелі көмек көрсеткен адамның басты қылмыскермен бірдей жауап бермеуін қамтамасыз етеді.
Орындаушы мен өзге сыбайластардың айыбы қалай сараланады?
Қылмыстық құқықта заң бұзушылықты тікелей жүзеге асырғандар мен сырттан жәрдемдескендердің әрекеті екі түрлі тәртіппен рәсімделеді:
- Бірге орындаушылар: қылмысты бірлесіп, тікелей өз қолымен жүзеге асырған адамдар Қылмыстық кодекстің 28-бабына сілтеме жасалмай, жасалған іс-әрекетті нақты көздейтін бап бойынша тікелей жауап береді.
- Ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесуші: егер олар қылмысты тікелей орындауға қатыспаған болса, олардың жауаптылығы іс-әрекет үшін жаза көздейтін бапқа қоса, міндетті түрде Кодекстің 28-бабына сілтеме жасай отырып жүктеледі. Егер бұл тұлғалар бір мезгілде бірге орындаушы саналса, сілтеме жасалмайды.
Қылмыс аяғына дейін жетпеген жағдайдағы салдар
Тәжірибеде қылмыстық ойдың толық орындалмай қалатын кездері жиі кездеседі. Егер тікелей орындаушы өзінің еркінен тыс туындаған мән-жайларға байланысты әрекетін соңына дейін жеткізе алмаса, қалған сыбайластар жауапкершіліктен толық босатылмайды. Олар қылмысқа дайындалуға немесе оқталуға сыбайласып қатысқаны үшін жауапқа тартылады.
Сонымен қатар, басқа адамдарды қылмыс жасауға көндіре алмаған, бірақ соған күш салған адам да заңсыз істі орындауға дайындалғаны үшін қылмыстық жауаптылықтан құтыла алмайды. Бұл бағытталған ниет пен қоғамға төнген нақты қауіптің ескерілуінен туындайды.
Арнайы субъект белгісі болмаған кездегі жауаптылық
Кейбір қылмыстардың құрамы тек белгілі бір мәртебесі, қызметі немесе лауазымы бар адамдарға (арнайы субъектіге) ғана қатысты белгіленеді. Заң мұндай жағдайды да нақты реттеген.
Егер адам заң бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтың арнайы субъектісі болып табылмаса, бірақ осы іс-әрекетті жасауға қатысса, ол жауаптылықтан тыс қалмайды. Мұндай адам жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін оны ұйымдастырушы, оған айдап салушы немесе көмектесуші ретінде қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Сыбайлас қатысушылардың жауаптылығын шешуде әрбір қатысушының нақты рөлі мен іс-әрекетінің сипатын дер кезінде құқықтық тұрғыдан дұрыс саралау шешуші мәнге ие.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі