Бірінші сатыдағы сот шығарған үкіммен немесе қаулымен келіспеген тараптар үшін апелляциялық саты — істің мән-жайын қайта қаратып, заңды шешімге қол жеткізудің негізгі сатысы. Апелляцияда іс арнайы ережелер бойынша қаралады, сондықтан сот отырысының басталуы, өтінішхат беру талаптары және жаңа дәлелдемелерді ұсыну шарттарын нақты білу маңызды.
Сот отырысының ашылуы және құқықтарды түсіндіру
Іс заңда көзделген ерекше жағдайларды қоспағанда, ашық сот отырысында қаралады. Төрағалық етуші отырысты ашып, қаралып жатқан істі, кімнің апелляциялық шағымы немесе прокурордың өтінішхаты бойынша өтіп жатқанын, сондай-ақ сот құрамын, қатысушылар мен аудармашылардың тегін жариялайды.
Бұдан кейін судья тараптарға олардың процестік құқықтарын, соның ішінде процестік келісім немесе медиация тәртібімен татуласу құқығын түсіндіреді. Қатысушылардан қарсылық білдірулері мен өтінішхаттары сұралып, олар бойынша қатысушылардың пікірі тыңдалған соң тиісті қаулы шығарылады.
Шағым беру мерзімін қалпына келтірудің маңызы
Егер бірінші сатыдағы сот шағым берудің немесе прокурор өтінішхатын келтірудің өткізіп алынған мерзімін қалпына келтірген болса және тараптардың бірі бұл ұйғарымның заңдылығын тексеруді сұраса, бұл мәселе қарсылықтар шешілген бойда қаралады. Апелляциялық саты мерзімді қалпына келтіруді заңсыз деп тапса, оның күшін жойып, іс жүргізуді толық тоқтатады. Егер мерзімді қалпына келтіру дұрыс деп танылса, сот істі одан әрі қарауды жалғастырады.
Қосымша материалдар мен жаңа дәлелдемелерді ұсыну шарттары
Апелляцияға кез келген жаңа құжатты өз қалауынша қоса салуға болмайды. Қосымша материалдар ұсынған тарап олардың қандай жолмен алынғанын, не себепті қажет болғанын және бірінші сатыдағы сот тергеуін толықтыру негіздерін түсіндіруге міндетті. Бұл ретте қосымша материалдарды тергеу әрекеттерін жүргізу арқылы алуға тыйым салынады.
Сондай-ақ бірінші саты зерттемеген дәлелдемелер екі жағдайда ғана негізге алынады: егер тарап оларды бұрын ұсынып, бірақ сот қабылдамаса немесе адам өзіне байланысты емес дәлелді себептермен дер кезінде ұсына алмаған болса.
Сот тергеуі және тараптардың сөз сөйлеу реті
Сот жаңа материалдарды зерттеу, куәлар мен сарапшылардан жауап алу туралы өтінішхаттарды қарап, шешім қабылдайды. Егер сот тергеуі басталса, тараптардың өз еркімен келген куәларынан жауап алу өтінішхаты қанағаттандырылуға тиіс. Сараптама жүргізу немесе татуласу келісімін жасау үшін уақыт керек болса, сот үзіліс жариялап, мерзімді ұзарта алады.
Тергеу аяқталған соң сот жарыссөзі басталады. Алдымен шағымды немесе өтінішхатты берген қатысушы сөз алады. Егер сотталған немесе ақталған азаматтың жағдайын нашарлату туралы мәселе көтерілсе, қорғаушы тарап айыптаушы тараптың уәждерінен кейін ғана сөз сөйлейді. Отырысқа қатысатын прокурор шағымдар бойынша пікірін білдіріп, сот актілерінің заңдылығы туралы қорытынды береді.
Жаңа дәлелдемелер зерттеліп, қатысушылардан жауап алынған кезде отырыс хаттамасы толтырылады. Тараптар сол хаттамамен танысып, оған өз ескертулерін беруге толық құқылы.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі