Азаматтық-құқықтық қатынастарда несие беруші өзіне тиесілі талап ету құқығын үшінші тұлғаға өткізе алады. Алайда бұл процесс шектеусіз емес. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі талап етуді басқа адамға беру кезінде сақталуға тиіс нақты талаптар мен шекараларды белгілейді.
Заң мен шарт талаптарына қайшы келмеу қағидасы
Негізгі ереже бойынша, несие берушінің міндеттеме бойынша талап ету құқығын басқа адамға беруіне толық жол беріледі. Бұл ретте басты талап — осындай құқықты беру әрекеті қолданыстағы заңдарға немесе тараптар бекіткен шартқа қайшы келмеуі шарт.
Егер тараптар арасындағы негізгі шартта талап ету құқығын үшінші тұлғаларға беруге тікелей тыйым салынса немесе бұл заң талаптарына қайшы келсе, құқықты өз бетінше беруге болмайды. Сондықтан кез келген талапты басқа тұлғаға табыстамас бұрын, алдымен негізгі келісімшарттың ережелерін қарап шығу қажет.
Борышқордың келісімі қашан міндетті?
Әдетте талап етуді беру үшін борышқордың арнайы келісімі әрқашан талап етіле бермейді. Алайда заңда бұл жағдайдың аса маңызды бір ерекшелігі бекітілген: егер несие берушінің жеке басының борышқор үшін елеулі маңызы болса, борышқордың келісімінсіз талап етуді беруге жол берілмейді.
Бұл ереже борышқор үшін міндеттеменің нақты кімнің алдында орындалатыны шешуші мәнге ие болатын жағдайларды қорғайды. Несие берушінің жеке қасиеттері, мәртебесі немесе өзара сенім маңызды болған қатынастарда оның келісімінсіз құқықты үшінші тұлғаға аудару заңсыз болып саналады.
Практикалық тұрғыда нені ескеру қажет?
Талап етуді беру кезінде даулар мен құқықтық тәуекелдердің алдын алу үшін тараптар мына жайттарға назар аударғаны абзал:
- бастапқы шартта құқықты өзгеге беруді шектейтін немесе оған толық тыйым салатын талаптардың бар-жоғын анықтау;
- міндеттеме сипатына қарай несие берушінің жеке тұлғасы борышқор үшін елеулі мәнге ие немесе ие еместігін бағалау;
- жеке бастың маңызы бар қатынастарда борышқордың келісімін міндетті түрде алдын ала алу.
Аталған шарттардың сақталмауы талап етуді берудің заңды күшіне күмән келтіріп, жасалған мәміленің жарамсыздығына алып келуі мүмкін.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі