Серіктестік ішінде ортақ мүдде бұзылып, құрылтайшылардың бірі ұйымның немесе басқа серіктестердің мүддесіне қайшы әрекет етсе, бұл бүкіл бизнестің тоқырауына әкелуі мүмкін. Қазақстанның корпоративтік заңнамасында осындай дағдарысты жағдайдан шығудың қатаң әрі нақты құқықтық тетігі қарастырылған: серіктестікке елеулі зиян келтірген қатысушының үлесін мәжбүрлеп сатып алуға болады.
Зиян келтіру және оның құқықтық салдары
Заң талабы бойынша, жауапкершілігі шектеулі серіктестікке қатысушы ұйымға немесе оның өзге қатысушыларына залал тигізсе, зардап шеккен тарап кінәлі тұлғадан келтірілген зиянды толық өтеуді талап етуге құқылы. Бұл — жалпы азаматтық жауапкершіліктің негізгі талабы.
Алайда келтірілген залал ұйым қызметіне тікелей қауіп төндіретін деңгейге, яғни «елеулі зиян» сипатына ие болса, серіктестік қосымша шараға көшуге құқылы. Мұндай жағдайда заң серіктестікке келтірілген зиянды өтету туралы талаппен қатар, кінәлі серіктесті қатысушылар қатарынан шығару және оның үлесін мәжбүрлеп сатып алу мәселесін қоюға мүмкіндік береді.
Дауды сот арқылы қарау тәртібі
Корпоративтік дауларды шешу кезінде қатысушыны өз бетінше немесе жалпы жиналыстың біржақты шешімімен кәсіпорыннан шығарып тастауға жол берілмейді. Заң үлесті мәжбүрлеп сатып алу тек сот тәртібімен жүзеге асырылатынын нақты бекіткен.
Сот арқылы қарау екі тараптың да заңды мүддесін қорғауға бағытталған:
- Серіктестік зиянның шынымен орын алғанын және оның елеулі екенін сот алдында дәлелдеуі шарт;
- Үлесі сатылатын қатысушы негізсіз қысымнан немесе заңсыз шеттетуден сот бақылауы арқылы қорғалады.
Үлестің нарықтық құнын бағалау қалай жүргізіледі?
Қатысушының үлесін мәжбүрлеп сатып алу оның мүлкін тегін немесе негізсіз арзан бағамен тартып алуды білдірмейді. Заң шығарушы тараптардың мүліктік әділдігін сақтау мақсатында нақты бағалау ережесін бекіткен.
ЖШС-ға қатысушыдан үлесті мәжбүрлеп сатып алу тек оның нарықтық құны бойынша орындалады. Бұл ретте бағалау кез келген тәсілмен жүргізілмейді: құнды халықаралық стандарттар негізінде бағалау қызметі саласындағы мемлекеттік реттеуді жүзеге асыратын уәкілетті орган белгілеген талаптарға толық сай келетін бағалаушы ғана айқындай алады.
Қатысушылар нені ескеруі керек?
Кінәлі қатысушыны серіктестіктен сот арқылы шығару — қарым-қатынас түбегейлі ушыққанда қолданылатын айрықша шара. Үлесті мәжбүрлеп сатып алуды бастамас бұрын, серіктестік келтірілген зиянның көлемін, оның елеулі сипатын және тиісті талаптарға сай бағалаушының нарықтық құн туралы қорытындысын дайындап алуы қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі