Мемлекеттік еңбек инспекторлары — жұмыс берушілердің еңбек заңнамасын, оның ішінде өндірістік қауіпсіздік талаптарын сақтауын қадағалайтын уәкілетті тұлғалар. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі оларға тексеру жүргізуге, жұмыс процесін тоқтатуға және заң бұзғандарға міндетті нұсқамалар беруге кең құқықтық өкілеттіктер жүктейді.
Кәсіпорынды кедергісіз тексеру және ақпарат сұрату
Еңбек заңнамасының орындалуын қадағалау барысында инспекторлар нормативтік құқықтық актілерге сәйкес жұмыс берушілердің аумағына кедергісіз баруға құқылы. Бұл тексерудің шынайы әрі нақты жағдайда өтуін қамтамасыз етеді.
Сонымен бірге олар өздеріне жүктелген міндеттерді орындау үшін мынадай ақпараттық құқықтарды пайдаланады:
- жұмыс берушілер мен жұмыскерлерден (немесе олардың өкілдерінен) қажетті құжаттарды, түсініктемелер мен мәліметтерді сұрату және алу;
- шетелдік жұмыс күшін тарту тәртібі мен шарттарының сақталуына тексеру жүргізу;
- мемлекеттік бақылау кезінде азаматтармен және жұмыскерлердің өкілдерімен тікелей өзара іс-қимыл жасасу.
Қауіпті жұмыстарды тоқтату және өндірістік бақылау
Жұмыскерлердің өмірі мен денсаулығына қауіп төнген жағдайда инспектор өндірісті тоқтата тұру туралы шешім қабылдай алады. Заң бойынша еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптары бұзылған кезде жекелеген цехтардың, учаскелердің, жұмыс орындарының қызметін немесе жабдықтар мен механизмдердің пайдаланылуын бес жұмыс күнінен аспайтын мерзімге тоқтата тұруға рұқсат етіледі. Бұл ретте инспектор осы көрсетілген мерзімде сотқа міндетті түрде талап қою беруі тиіс.
Егер бүкіл кәсіпорын бойынша жұмыскерлердің өндірістік жарақат алу немесе қаза табу қаупі жоғары болып, оны тек жеке бөлімдерді жабумен жою мүмкін болмаса, ерекше өкілеттік қолданылады. Мұндай жағдайда Қазақстан Республикасының бас мемлекеттік еңбек инспекторы немесе астананың, облыстың, республикалық маңызы бар қаланың бас мемлекеттік еңбек инспекторы ұйымның қызметін сотқа жүгіне отырып, бес жұмыс күнінен аспайтын мерзімге тоқтата тұра алады.
Бұған қоса, инспекторлар белгіленген талаптарға сай келмейтін арнайы киімді, жеке немесе ұжымдық қорғаныш құралдарын таратуға және пайдалануға тыйым салуға толық құқылы.
Орындалуы міндетті нұсқамалар мен жауапкершілік шаралары
Заңбұзушылық анықталған кезде мемлекеттік еңбек инспекторы жай ғана фактіні тіркеп қоймайды, нақты ықпал ету шараларын қолданады:
- жұмыс берушілер үшін орындалуы міндетті нұсқамалар мен қорытындылар береді;
- әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамалар мен қаулылар толтырып, әкімшілік жаза қолданады;
- еңбек қауіпсіздігі бойынша оқудан, нұсқаулықтан немесе білім тексеруден өтпеген жұмыскерлерді, басшыларды және жауапты тұлғаларды жұмыстан шеттетуді талап етеді;
- еңбек заңнамасын бұзу және өз актілерін орындамау деректері бойынша іс материалдары мен талап қоюларды құқық қорғау органдары мен сотқа жолдайды.
Жазатайым оқиғаларды тексеру және түсіндіру жұмыстары
Инспекторлар еңбек қызметіне байланысты орын алған жазатайым оқиғаларды белгіленген тәртіппен тергеп-тексереді және еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау жөніндегі білімді тексеру процесіне қатысады. Сонымен қатар олар өз құзыреті шегінде туындаған сұрақтар бойынша түсініктеме беруге және заңдарда көзделген өзге де құқықтарды іске асыруға міндеттелген.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі