Жұмыскер мен жұмыс беруші арасындағы еңбек қатынастары кез келген уақытта себепсіз үзіле салмайды. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің 49-бабында еңбек шартын тоқтату негіздері нақты бекітілген. Бұл талаптар екі тараптың да құқығын қорғауға және негізсіз жұмыстан босатудың немесе өз бетінше міндеттемелерден бас тартудың алдын алуға қызмет етеді.
Тараптардың еркі мен келісіміне сүйенетін негіздер
Еңбек шартын тоқтату көп жағдайда тараптардың бірінің бастамасымен немесе екі жақтың ортақ келісімі арқылы жүзеге асады. Заң бойынша мынадай негіздер қарастырылған:
- тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын бұзу;
- жұмыс берушінің бастамасы бойынша шартты бұзу;
- жұмыскердің өз бастамасы бойынша еңбек шартын бұзу.
Бұл жағдайларда шартты тоқтату тараптардың тікелей ерік білдіруіне сүйенеді. Жұмыскер де, жұмыс беруші де қатынастарды өз бетінше тоқтатуға бастамашы бола алады немесе ортақ мәмілеге келуге құқылы.
Мерзімге және жұмыс орнын ауыстыруға байланысты себептер
Еңбек шартын тоқтату қызметтің уақытша сипатына немесе жұмыскердің мәртебесінің өзгеруіне де байланысты болады. Заң мынадай негіздерді көрсетеді:
- еңбек шарты мерзімінің аяқталуы;
- жұмыскердің басқа жұмыс берушіге ауысуы;
- Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайлардан басқа, жұмыскердің сайланбалы жұмысқа (лауазымға) ауысуы немесе еңбек қатынастарын жалғастыру мүмкіндігін жоққа шығаратын лауазымға тағайындалуы.
Аталған негіздер жұмыскердің өзге қызметке өтуіне немесе алдын ала белгіленген мерзімнің мәресіне жетуіне орай еңбек қатынастарын ресми түрде жабуға мүмкіндік береді.
Еріктен тыс мән-жайлар және өзге де жағдайлар
Еңбек қатынастары кейде тараптардың тікелей қалауына бағынбайтын немесе бастапқы талаптардың бұзылуынан туындайтын себептермен доғарылады. Олардың қатарына мыналар жатады:
- тараптардың еркінен тыс мән-жайлар;
- жұмыскердің еңбек қатынастарын жалғастырудан бас тартуы;
- еңбек шартын жасасу талаптарының бұзылуы.
Егер келісімшарт бастан-ақ заң талаптарына қайшы жасалса немесе жұмыскер жағдайдың өзгеруіне байланысты жұмысты жалғастырудан бас тартса, еңбек шарты тоқтатылуға жатады.
Заңды негіздерді сақтаудың маңызы
Еңбек шартын тоқтату кезінде заңда көрсетілген негіздердің бірін нақты қолдану — міндетті шарт. Жұмыс берушінің қызметкерді кодексте қарастырылмаған себеппен босатуға құқығы жоқ. Бұл талаптардың қатаң сақталуы еңбек дауларын болдырмауға және екі жақтың да мүддесін қорғауға кепілдік береді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі