Жер қойнауын тиісті рұқсатсыз игеру және пайдалы қазбаларды заңсыз өндіру мемлекет пен табиғи ресурстарға айтарлықтай қатер төндіреді. Егер жер қойнауын өз бетінше пайдалану әрекетінен елеулі залал келсе, бұл жағдай азаматтық немесе әкімшілік шеңберден шығып, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 334-бабы бойынша қылмыстық жауапкершілікке негіз болады.
Жер қойнауын заңсыз өндірудің негізгі құрамы мен жазасы
Қылмыстық кодекстің 334-бабының бірінші бөлігіне сәйкес, жер қойнауын өз бетінше пайдалану немесе пайдалы қазбаларды өз бетінше өндіру салдарынан айтарлықтай залал келтірілсе, кінәлі тұлғаға мынадай негізгі жазалардың бірі қолданылуы мүмкін:
- үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл не сол мөлшерде түзеу жұмыстары;
- сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту;
- үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеу не дәл осы мерзімге бас бостандығынан айыру.
Сонымен бірге сот кінәлі тұлғаның мүлкін тәркілеуді және белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыруды қосымша жаза ретінде тағайындай алады немесе оларды қолданбауы да мүмкін.
Жауапкершілікті ауырлататын мән-жайлар
Егер пайдалы қазбаларды өз бетінше алу әрекеті ауырлататын белгілермен ұласса, жаза мөлшері де арта түседі. Баптың екінші бөлігі мынадай мән-жайлар орын алған жағдайда қолданылады:
- әрекеттен ірі залал келтірілсе;
- құқық бұзушылық адамдар тобымен немесе алдын ала сөз байласу арқылы топ болып жасалса;
- дәл сол іс-әрекеттер бірнеше рет қайталанса.
Мұндай жағдайда жаза көлемі төрт мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі айыппұлға, сол мөлшердегі түзеу жұмыстарына, бір мың сағатқа дейінгі қоғамдық жұмыстарға, төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға дейін ауырлайды. Қосымша жаза ретінде мүлкі тәркіленуі немесе үш жылға дейін белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айырылуы мүмкін.
Аса қатаң жазаланатын жағдайлар
Заңда жер қойнауын пайдалану ережелерін өрескел бұзғаны үшін ең ауыр шаралар да қарастырылған. Қылмыстық кодекстің 334-бабының үшінші бөлігі бойынша келесі әрекеттер үшін жауапкершілік белгіленген:
- іс-әрекеттің ұйымдасқан қылмыстық топ тарапынан жасалуы;
- ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда жер қойнауын өз бетінше игеру;
- құқық бұзушылық нәтижесінде мемлекетке немесе табиғатқа аса ірі залал келуі.
Бұл тармақтар бойынша баламалы айыппұл немесе қоғамдық жұмыстар көзделмеген. Заң бұзушылар үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырылады. Қосымша шара ретінде мүлкі тәркіленіп не онсыз, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе қызметпен айналысу құқығынан он жылға дейінгі мерзімге айыру жазасы белгіленуі мүмкін.
Жер қойнауы мемлекеттік қатаң бақылаудағы байлық саналатындықтан, заңсыз өндіру немесе рұқсатсыз қазу жұмыстары тек қаржылай өтемақымен шектелмейді. Келтірілген шығын көлемі мен істің мән-жайына байланысты бұл әрекеттер бас бостандығынан тікелей айыруға әкелетін ауыр қылмысқа айналуы ықтимал.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі