Азаматтық қатынастарда кепілдік жарна міндеттеменің орындалуын бекітетін тиімді құрал ретінде қолданылады. Бұл төлеммен қамтамасыз етілген міндеттеме бұзылған, тоқтатылған немесе ойдағыдай орындалған жағдайда ақшалай соманың тағдыры тараптардың кінәсі мен іс-әрекетіне тікелей байланысты болады.
Төлеушінің кінәсінен міндеттеме орындалмаса
Егер кепілдік жарнамен қамтамасыз етілген міндеттеме оны төлеген тараптың кінәсінен орындалмаса, ақша қайтарылмайды. Бұл жағдайда кепілдік жарна заң бойынша екінші тарапта, яғни алушының иелігінде толық қалады.
Мұндай ереже жарна төлеушіні өзіне алған міндеттемені бұзбауға, мәміле шарттарын жауапкершілікпен орындауға мәжбүрлейтін тәуекел тетігі болып табылады.
Кепілдік жарна қай кезде қайтарылуға жатады?
Заңнама кепілдік сомасын төлеушіге міндетті түрде қайтаруды талап ететін нақты негіздерді бекітеді. Кепілдік жарна мынадай үш жағдайда кері қайтарылады:
- міндеттеме кепілдік жарнаны алушының кінәсінен орындалмаған кезде;
- міндеттеме тараптардың өзара келісімі бойынша тоқтатылған кезде;
- міндеттеме екі тараптың да кінәсінсіз орындау мүмкін болмауы салдарынан тоқтатылған кезде.
Демек, міндеттеменің орындалмауына алушы себепкер болса немесе екі жақтың да еркінен тыс объективті кедергі туындаса, жарна төлеуші өз қаражатын толық талап етуге құқылы.
Міндеттеме орындалған кезде сома қалай есептеледі?
Тараптар шарт жасасып немесе қамтамасыз етілген міндеттемені толық әрі дұрыс орындаған жағдайда кепілдік сомасы өз күшін жоймайды. Ол жасалған шарт немесе өзге міндеттеме бойынша жарна алушыға тиесілі болатын төлемдердің есебіне жатқызылады.
Алайда бұл ереже диспозитивті сипатқа ие. Егер Азаматтық кодексте, өзге де заңдарда немесе тараптардың өзара келісімінде басқа тәртіп көзделген болса не міндеттеменің мәнінен өзгеше туындаса, кепілдік сомасын есепке жатқызудың өзгеше шарттары қолданылуы мүмкін.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі