Мемлекеттік органның шешімімен немесе лауазымды адамның әрекетімен келіспеген жағдайда, азаматтар мен заңды тұлғалар сотқа дейінгі тәртіппен шағымдануға құқылы. Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі дауды сотқа жеткізбей реттеудің нақты қағидаларын белгілейді. Егер заңда өзгеше көзделмесе, сотқа жүгіну тек осы сотқа дейінгі шағым жасау тәртібінен өткеннен кейін ғана жүзеге асады.
Шағымды кімге және қалай тапсыру қажет
Шағым тікелей дау тудырған шешімді қабылдаған немесе әрекет жасаған (не әрекетсіз отырған) әкімшілік органға, лауазымды тұлғаға тапсырылады. Бұл рәсім бастапқы органға өз шешімін қайта қарап, қатені дер кезінде түзетуге мүмкіндік береді.
Шағым келіп түскен күннен бастап әкімшілік органның алдында екі түрлі әрекет ету мүмкіндігі болады:
- үш жұмыс күні ішінде шағымда көрсетілген талаптарды толық қанағаттандыратын қолайлы әкімшілік акт қабылдайды немесе тиісті әкімшілік әрекетті жасайды (мұндай жағдайда шағым жоғары органға жіберілмейді);
- егер талап қанағаттандырылмаса, аталған үш жұмыс күнінен кешіктірмей шағымды әкімшілік іспен бірге жоғары тұрған органға қарау үшін жолдайды.
Шағымды қарайтын органдар және ерекше жағдайлар
Әкімшілік рәсім аясында сотқа дейінгі қарауды негізінен бағыныстылық тәртібімен жоғары тұрған әкімшілік орган немесе лауазымды тұлға жүргізеді. Сондай-ақ шағымды қарау заң бойынша тиісті уәкілеттігі бар өзге де органдарға жүктелуі мүмкін.
Алайда бағыныстылық иерархиясына қатысты бірқатар заңды ерекшеліктер бар:
- Қазақстан Республикасының Президенті, Қазақстан Республикасының Вице-Президенті, Премьер-Министр және Үкімет осы Кодекстің мақсаттары үшін шағымды қарайтын орган болып танылмайды (бұл ереже мемлекеттік заңды тұлғалардың өзара шағымдарына таралмайды);
- Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің филиалы әкімшілік (сотқа дейінгі) тәртіппен әрекетіне шағым жасалуы мүмкін әкімшілік органға теңестіріледі;
- прокуратура органдары шағымдарды арнайы Конституциялық заңда бекітілген негіздер мен тәртіпке сәйкес қарайды.
Орган жауап бермесе немесе жоғары инстанция болмаса не істеу керек
Кейде азаматтар мен ұйымдар органның үнсіз қалуына немесе шешім қабылдауды созуына тап болады. Заң бойынша, егер әкімшілік орган немесе лауазымды тұлға белгіленген мерзімде шешім қабылдамаса не әрекет жасамаса, сол мерзім өткен күннен бастап акт қабылдаудан не әрекет жасаудан ресми түрде бас тартты деп есептеледі. Бұл норма арыз иесіне келесі сатыға шағым түсіруге негіз береді.
Егер шешім қабылдаған органның бағынысты жоғары тұрған сатысы болмаса, дау бірден сотқа жолданады. Мұндай мән-жай жөнінде әкімшілік іс бойынша шешім шығарған орган рәсімге қатысушыға алдын ала хабарлауға міндетті.
Сотқа жүгінудің алғышарттары
Егер қолданыстағы заң талаптарында тікелей сотқа жүгіну мүмкіндігі көзделмеген болса, алдымен міндетті түрде сотқа дейінгі сатыдан өту қажет. Заң жоғары органға шағымданбай-ақ бірден сотқа баруға рұқсат еткен сирек жағдайларда, дау тудырған орган сотқа өз пікірін білдірумен қатар жоғары тұрған орган басшысының уәжді ұстанымын қоса ұсынуға тиіс.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі