Азаматтар немесе ұйымдар нотариаттық әрекетке немесе оны жасаудан бас тартуға қатысты сотқа шағым түсіргенде, істің түйіні шығарылатын сот шешімінің құқықтық күшінде жатыр. Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінің 367-бабына сәйкес, арыз берушінің шағымы қанағаттандырылған жағдайда сот шешімі нақты екі құқықтық салдардың бірін туғызады: ол бұрын жасалған нотариаттық әрекеттің күшін жояды немесе осындай әрекетті жасауды міндеттейді.
Сот шешімінің заңды мәні және оның орындалу бағыты
Сотқа шағым түсірушінің талабы қанағаттандырылғанда, сот қаулысы декларативті сипатта қалмайды. Ол тікелей атқарушылық және міндеттеуші сипатқа ие болады. Заң нормасы бойынша шағым қанағаттандырылған кезде сот шешімі мынадай екі бағытта жүзеге асырылады:
- Жасалған нотариаттық әрекеттің күшін жою: егер нотариус заң талаптарын бұза отырып әрекет жасаған болса және сот арыз берушінің шағымын негізді деп тапса, сол рәсімделген іс-әрекеттің күші толық жойылады;
- Нотариаттық әрекетті жасауға міндеттеу: егер нотариус қандай да бір нотариаттық іс-әрекетті орындаудан негізсіз бас тартқан болса, сот шешімі тиісті әрекетті заң талаптарына сай жасауды тікелей міндеттейді.
Арыз беруші үшін практикалық маңызы
Бұл норма сотқа жүгінген арыз берушінің бұзылған немесе шектелген құқықтарын нақты қалпына келтіру тетігін айқындайды. Сот шешімі заңсыз жасалған құжаттың немесе әрекеттің салдарына тосқауыл қойып қана қоймай, тұлғаның заңды құқығын жүзеге асыруға кедергі болған бас тартудың күшін жояды.
Іс жүзінде сот шешімі шыққаннан кейін тараптар оның нақты қандай талапты қамтитынын түсінуі қажет. Егер сот жасалған әрекеттің күшін жойса, құқықтық қатынастар сол нотариаттық әрекет жасалғанға дейінгі бастапқы қалпына оралады. Ал егер белгілі бір іс-әрекетті жасау міндеттелсе, тиісті тарап сот шешімін басшылыққа ала отырып нотариаттық әрекетті жүзеге асыруды талап ету құқығына ие болады.
Нені ескеру қажет?
Азаматтық процестік кодекстің 367-бабы соттың тек арыз берушінің шағымын қанағаттандырған кездегі шешімінің салдарын реттейді. Сондықтан шағымды сотқа дайындау барысында талап қоюшының нақты не сұрайтыны — заңсыз әрекеттің күшін жою ма, әлде бас тартылған әрекетті жасауға міндеттеу ме — анық көрсетілуі тиіс. Сот шешімінің орындалуы осы қойылған талап пен сот қабылдаған ұйғарымның нақтылығына тікелей байланысты.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі