Азаматтық сот процесінде жауапкер талап қоюшының уәждеріне жай ғана қарсылық білдірумен шектелмей, өзінің дербес талабын да қоя алады. Алайда кез келген арыз сотта бірден өндіріске алынбайды. Қарсы талаптың бастапқы іспен бірге қаралуы үшін заңда нақты айқындалған негіздер болуға тиіс.
Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінің 154-бабына сәйкес, қарсы талап қоюды қабылдау шарттары үш негізгі жағдайды қамтиды. Судья осы шарттардың бірі болған кезде қарсы талап қоюды қабылдайды.
Алғашқы талаптың есебіне бағытталуы
Ең алдымен, қарсы қойылған талап бастапқы талап қоюдың есебіне бағытталуы мүмкін. Бұл жағдайда жауапкердің қойған талабы бастапқы талапкердің дауымен тікелей есепке жатқызуға жататын қатынастардан туындайды. Мұндай талапты қабылдау сотқа тараптар арасындағы өзара есеп айырысуларды бір процестің аясында түпкілікті шешуге мүмкіндік береді.
Бастапқы талапты жоққа шығару мақсаты
Екінші шарт бойынша, егер қарсы талап қоюды қанағаттандыру бастапқы талап қоюды толық немесе ішінара қанағаттандыруды жоққа шығаратын болса, судья оны өндіріске қабылдауға міндетті. Мұндай жағдайда жауапкердің өз талабын дәлелдеп шығуы бастапқы талапкердің арызының құқықтық негізін толық немесе белгілі бір бөлігінде күшін жояды.
Талаптар арасындағы байланыс және дауды жедел шешу
Үшінші негіз екі талаптың өзара тығыз бірлігіне негізделеді. Егер қарсы талап қою мен бастапқы талап қою арасында өзара байланыс болса, ал оларды бір сот процесінде бірлесіп қарау дауларды неғұрлым жылдам және дұрыс қарауға алып келетін болса, сот қарсы талапты қабылдайды.
Бұл норма сот өндірісінің сапасы мен жылдамдығын қамтамасыз етеді. Бір-бірімен сабақтас мәселелерді екі түрлі іс қылып бөлмей, бір өндірісте қарау қайшы келетін шешімдердің қабылдануына жол бермейді және істің мән-жайын толық қамтуға көмектеседі.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі