Жылжымайтын мүлікке қатысты тіркелген құқықтар мен құжаттар дау туған жағдайда сот тәртібімен қайта қаралуы мүмкін. Мұндай кезде құқықтық кадастрдың тіркеу парағындағы жазбаның күшін жою дербес шешіммен емес, тек заңды күшіне енген сот актілері негізінде тіркеуші орган арқылы ғана жүргізіледі.
Бұл ереже мүлік иелерінің де, сол мүлікке байланысты құқығы бұзылған өзге де тұлғалардың заңды мүддесін қорғайды. Тіркеуші орган өз бастамасымен немесе азаматтардың жай өтінішімен тіркеу парағына өзгеріс енгізіп, бұрынғы жазбаны жоя алмайды.
Жазбаның күшін жоюдың негізгі шарты
«Жылжымайтын мүлікке құқықтарды мемлекеттік тіркеу туралы» заңның 33-бабына сәйкес, тіркеу парағындағы жазбаны жоюдың бірден-бір заңды негізі — соттың заңды күшіне енген актісі. Яғни, мүлікке қатысты мәміле немесе өзге де құқық белгілейтін құжат жарамсыз деп танылса, сот шешімі орындалуға тиіс.
Сот актісі заңды күшіне енбейінше, тіркеуші орган жазбаны өшіруге немесе оның күшін тоқтатуға құқылы емес. Бұл норма жылжымайтын мүлік айналымының тұрақтылығы мен жазбалардың сенімділігін қамтамасыз етеді.
Мүлікте ауыртпалық болған жағдайда сот шешімінің орындалуы
Практикада даулы жылжымайтын мүлікте көбіне кепіл, тыйым салу немесе басқа да ауыртпалықтар болып жатады. Кейде мұндай шектеулер сот шешімін орындауға кедергі ретінде түсіндірілуі мүмкін. Алайда заңнама бұл мәселені нақты реттейді: ауыртпалықтардың болуы мәмілені немесе өзге де құқық белгілейтін құжатты жарамсыз деп тану туралы сот актісінің орындалуына кедергі болмауға тиіс.
Бұл дегеніміз — мүлікке қандай да бір шектеу қойылғанына қарамастан, сот мәмілені жарамсыз деп тапса, тіркеу парағындағы құқық туындағаны туралы жазбаның күші жойылуға жатады.
Кепіл ұстаушылар мен уәкілетті органдарды хабардар ету тәртібі
Ауыртпалықтар болған жағдайда құқықтың туындауы туралы жазба күшін жойса, тіркеуші органға арнайы міндет жүктеледі. Заңда мүдделі тараптарды құлақтандырудың қатаң мерзімі көрсетілген:
- Тіркеуші орган сот актісі келіп түскен күннен бастап жеті жұмыс күні ішінде әрекет етуі қажет;
- Осы мерзімде кепіл ұстаушыны немесе шешімі бойынша шектеу қойған тиісті уәкілетті органды жазбаның күші жойылғаны туралы ресми түрде хабардар етуге тиіс.
Бұл талап кепіл сақтаушының немесе тыйым салған мемлекеттік органның құқықтық жағдайынан хабардар болуын және мүліктік дауларда үшінші тұлғалардың құқықтары ескерусіз қалмауын қамтамасыз етеді.
Жазбалардың күшін жою ережесі
Сот актісі негіз болғанымен, құқықтық кадастрдың тіркеу парағындағы жазбалардың күшін жоюдың тікелей іс жүргізу тәртібін уәкілетті орган белгілейді. Сондықтан мүлікке құқығын қалпына келтіргісі келетін азаматтар сот процесі аяқталған соң сот актісінің заңды күшіне енгенін растайтын белгісімен тіркеуші органға жүгінуі шарт.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі