Сот үкімі немесе қаулысы заңды күшіне енген соң, оны жоғары сатыда тексертудің нақты процестік тетігі – кассациялық шағым немесе наразылық білдіру. Заң талабы бойынша кассациялық шағым беру тәртібі іс жүргізу талаптарын қатаң сақтауды және сот жіберген нақты заң бұзушылықтарды құжат жүзінде дәйектеуді талап етеді.
Шағымның нысаны мен мазмұнына қойылатын талаптар
Заңды күшіне енген сот актілерін қайта қарау туралы шағым немесе прокурордың наразылығы тікелей кассациялық сотқа бағытталады. Құжатты жазбаша түрде немесе электрондық құжат нысанында тапсыруға болады. Мұнда құжаттың мазмұнына аса мән берген жөн:
- қылмыстық іс жүргізу кезінде нақты қандай заң бұзушылыққа жол берілгені көрсетілуі қажет;
- бұл бұзушылықтар сот шешімдерінде қалай көрініс тапқаны дәйектелуі тиіс;
- сот актісін қайта қарау үшін қылмыстық-процестік заңның 485-бабында көрсетілген негіздердің қайсысы бар екені нақты жазылуы шарт;
- өтініш беруші істің өз қатысуымен немесе қатысуынсыз қаралуын қалайтынын алдын ала нақтылайды.
Сонымен бірге шағымға оның дәлелділігін растайтын материалдар қоса тіркеледі. Маңызды бір мән-жай: сот үкімдері мен қаулыларына қатысты өзге мемлекеттік органдарға немесе қоғамдық ұйымдарға жолданған шағымдарды кассациялық сот өндірісіне қабылдамайды.
Сот актісінің орындалуы тоқтатыла ма?
Сот практикасында жиі кездесетін қате түсініктің бірі — кассациялық сатыға жүгіну үкімнің күшін автоматты түрде тоқтатады деген пікір. Қылмыстық-процестік заңнаманың 493-бабында арнайы көзделген реттерден басқа жағдайда, кассациялық шағымның немесе наразылықтың берілуі заңды күшіне енген сот үкімінің орындалуын тоқтатпайды. Яғни, сот актісі өз тәртібімен орындала береді.
Шағымды өзгерту, толықтыру және сотталған адамның жағдайы
Шағым немесе наразылық берген тарап кассациялық сот отырысы басталғанға дейін өз ұстанымын өзгертуге немесе жаңа дәлелдермен толықтыруға құқылы. Дегенмен мұнда сотталған азаматтың құқықтық жағдайын қорғайтын маңызды шектеу бар.
Прокурордың қосымша наразылығында, сондай-ақ жәбірленуші мен жекеше айыптаушының немесе олардың өкілдерінің үкімге шағым жасау мерзімі өткен соң берген қосымша шағымдарында сотталған адамның жағдайын нашарлату туралы мәселе көтеріле алмайды. Бұл ереже бастапқы берілген шағымда немесе наразылықта сотталушының жағдайын ауырлату туралы бастапқы талап болмаған жағдайда бұлжытпай қолданылады.
Кассациялық шағымды кері қайтарып алу құқығы
Іс кассациялық сатыда қаралғанға дейін өтініш берген тұлға шағымын кері қайтарып алуға мүмкіндігі бар. Ерекше назар аударатын құқықтық кепілдік: сотталған адам өз еркіне сүйене отырып, өз мүддесі үшін адвокаты немесе заңды өкілі берген кассациялық шағымды қайтарып алу туралы дербес шешім қабылдай алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі