Қазақстанда жер қойнауын игеру құқығын алу оның шарттарын мүлтіксіз орындау міндетімен тікелей байланысты. Жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттар, өнімді бөлу туралы келісімдер мен берілген лицензиялар талаптарының сақталуын мемлекет қатаң қадағалайды. Бұл бақылау өндірістік жұмыстардың бекітілген шеңберде жүргізілуін қамтамасыз етеді.
Бақылауды жүзеге асыратын құзыретті органдар
Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы кодекстің 66-бабына сәйкес, талаптардың орындалуын құзыретті орган тексереді. Мұндай орган ретінде нақты келісімшарттың тарапы болып табылатын немесе жер қойнауын пайдалануға лицензия берген тиісті мемлекеттік орган әрекет етеді.
Бақылау шараларының нақты жүзеге асыру тәртібін де осы құзыретті органның өзі айқындайды. Бұл бақылау процесінің белгіленген бірыңғай ережелерге сүйене отырып жүргізілуіне құқықтық негіз қалайды.
Бақылаудың негізгі тетіктері: мониторинг және нысандарға бару
Мемлекеттік бақылау екі нақты тетік арқылы жүзеге асырылады:
- Жер қойнауын пайдаланушылардың келісімшарт немесе лицензия бойынша алған міндеттемелерін орындауына үздіксіз мониторинг жүргізу;
- Жер қойнауын пайдаланушыға, сондай-ақ келісімшарттар мен лицензиялар шарттарына сәйкес операциялар жүргізіліп жатқан немесе бұрын жүргізілген нақты нысандарға тікелей бару.
Яғни, мемлекеттік орган тек құжаттарды тексерумен шектелмей, кәсіпорын жұмыс жүргізген немесе жүргізіп жатқан нақты геологиялық, өндірістік аумақтарды орнына барып бақылауға құқылы.
Мониторинг қалай жүргізіледі және қандай деректер қолданылады?
Келісімшарттар мен лицензиялар бойынша міндеттемелердің орындалуына мониторинг жасау үшін бірнеше ресми дереккөз қарастырылған. Құзыретті орган мынадай мәліметтерге жан-жақты талдау жүргізеді:
- Жер қойнауын пайдаланушылардың Кодекс талаптарына сәйкес тапсырған ресми есептері;
- Қазақстан Республикасы заңнамасын бұзушылық белгілерін қамтитын ғарыштық мониторингтеу деректері;
- Заңнамаға сәйкес өзге де көздерден алынған қосымша мәліметтер.
Ғарыштық мониторингтің заңда бекітілуі учаскелердің шекарасынан шығу, заңсыз қазу немесе жобадан тыс ауытқуларды қашықтан жедел анықтауға жол ашады. Мониторинг жүргізу тәртібін де құзыретті орган бекітеді.
Жер қойнауын пайдаланушылар нені ескеруі керек?
Кәсіпкерлер үшін есептіліктің дұрыстығы мен операциялардың заңдық талаптарға сай болуы — басты тәуекел факторларының бірі. Мемлекет камералдық деректер мен ғарыштық түсірілімдерді нысандарға бару әдісімен ұштастыратындықтан, міндеттемелерден кез келген ауытқу тексеру органдарының назарына жылдам ілігеді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі