Азаматтық қатынастарда несие берушінің немесе борышкердің ауысуы жиі кездеседі. Мұндай жағдайда басты сұрақ туындайды: құқық немесе міндет жаңа тұлғаға өткенде, сотқа жүгінуге арналған мерзім басынан бастап қайта санала ма? Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі бұл мәселеге нақты әрі үзілді-кесілді жауап береді.
Заң талабына сәйкес, міндеттемедегі адамдардың өзгеруі талап қою мерзімі мен оны есептеу тәртібін өзгертпейді. Яғни, қатысушылар ауысқанымен, құқықтық талаптың ескіру уақыты жаңармайды немесе созылмайды.
Заң нормасының мәні неде?
Міндеттемедегі адамдардың ауысуы құқықты басқа тұлғаға беру немесе борышты өзге тарапқа жүктеу кезінде орын алады. Мәселен, алғашқы несие беруші өзіне тиесілі талап ету құқығын басқа азаматқа немесе ұйымға өткізуі мүмкін. Дәл сол сияқты, қарызды өтеу міндеті жаңа борышкерге жүктелетін жағдайлар да кездеседі.
Мұндай құқықтық ауысулардың ешқайсысы бұрыннан өтіп жатқан мерзімді тоқтатпайды және оны нөлден бастап есептеуге негіз болмайды. Заң бойынша құқықты қабылдап алған жаңа қатысушы осы міндеттемеге қатысты бұрын қалыптасқан уақыт шеңберін сол күйінде қабылдайды.
Мерзімді есептеу тәртібі қалай сақталады?
Егер талап қою мерзімі бастапқы тараптың кезінде өте бастаған болса, тараптар ауысқан кезде де сол мерзім үзіліссіз жалғаса береді. Жаңа несие беруші немесе жаңа борышкер міндеттемеге қай сәтте қосылса, есептеу сол өткен уақытты ескере отырып жүргізіледі.
Бұл ереже азаматтық айналымның тұрақтылығы мен әділдігін сақтау үшін қажет. Әйтпесе, талап ету құқығын қолдан-қолға көшіру арқылы сотқа жүгіну мерзімін шексіз созуға немесе жасанды түрде жаңартып отыруға жол берілер еді. Заң мұндай теріс пайдалануға тосқауыл қояды.
Практикалық қауіптер мен назар аударатын жайттар
Міндеттемедегі құқықты немесе қарызды қабылдап алатын тұлға үшін уақыт факторы шешуші рөл атқарады. Талап ету құқығын өзіне аударып алған жаңа қатысушы тиісті құжаттарды алмас бұрын, мерзімнің қанша бөлігі өтіп кеткенін анықтап алуы шарт.
- Құқықты өткізіп алу кезіндегі қауіп: Егер бастапқы тарап сотқа жүгіну мерзімін өткізіп алған болса, жаңа тұлғаға да мерзімі өткен талап өтеді. Жаңа қатысушы мәртебесі бұл мерзімді қайта тірілтпейді.
- Борышты аудару кезіндегі жағдай: Қарызды өз мойнына алған жаңа борышкерге қатысты талап қою барысында да мерзімнің жалпы ағымы бұзылмайды, бұрынғы кезең есептен шығарылмайды.
Сондықтан азаматтық міндеттемелерге кірісетін әрбір тарап адамдар ауысқан күннен емес, бұзылған құқыққа байланысты мерзімнің бастапқы есептелу тәртібінен хабардар болуы қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі