Білікті заң көмегіне жүгінген азамат өзін қорғайтын адвокаттың қандай өкілеттіктері бар екенін және заң оған қандай жауапкершілік жүктейтінін білуі қажет. Қазақстан заңнамасына сәйкес, адвокаттың құқықтары мен міндеттері сенім білдірушінің мүддесін заң шеңберінде барынша қорғауға және тәуелсіз құқықтық көмек көрсетуге бағытталған.
Қорғаушы мен өкілдің негізгі құқықтары
Адвокат көмек сұраған тұлғамен жазбаша шарт жасасып, іске кіріскен сәттен бастап мынадай өкілеттіктерді пайдаланады:
- Соттарда, мемлекеттік органдар мен өзге де ұйымдарда азаматтардың мүддесін білдіру және заңмен қорғау;
- Мемлекеттік органдардан, жергілікті өзін-өзі басқару органдарынан және заңды тұлғалардан адвокаттық қызметке қажетті мәліметтерді ресми сұрату және алу;
- Іс материалдарымен, процестік құжаттармен толық танысу және олардағы ақпаратты заңда тыйым салынбаған кез келген тәсілмен тіркеп алу;
- Өзі қорғайтын адаммен оңаша кездесуге, оның ішінде жүздесу саны мен ұзақтығын шектемей, құпиялықты сақтай отырып жолығу;
- Арнайы білімді қажет ететін мәселелер бойынша шарттық негізде мамандардың қорытындыларын сұрату;
- Азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін лауазымды тұлғалардың шешімдеріне өтінішхат беру және шағым жасау.
Мемлекеттік орган немесе лауазымды адам заңда белгіленген жағдайлардан тыс адвокаттың өкілдік құқығын мойындаудан бас тарта алмайды. Сондай-ақ адвокат қызметтік куәлігін көрсету арқылы соттардың, прокуратураның, тергеу органдарының ғимараттарына, ал белгіленген өткізу режиміне сай қамауда ұстау орындарына еркін кіруге құқылы.
Сенім білдіруші алдындағы кәсіби міндеттер
Адвокат кәсіптік қызметін атқару барысында Қазақстан Республикасының Конституциясын, заңдарын, кәсіптік әдеп ережелерін және қабылдаған антын бұлжытпай сақтауы шарт. Оның басты міндеттерінің бірі — адвокаттық құпияны сақтау. Ол заң көмегіне байланысты өзіне мәлім болған кез келген ақпаратты сенім білдірушінің келісімінсіз жария ете алмайды.
Сонымен қатар клиенттің талабы бойынша адвокат:
- Кәсіптік жауапкершілікті сақтандыру шартының көшірмесін ұсынуға;
- Құпия ақпаратты жария етпеу туралы қосымша келісім жасасуға;
- Көрсетілген көмек пен жасалған шарттың орындалуы бойынша есеп беруге;
- Көмек көрсету аяқталған күннен бастап пайдаланылған құжаттардың көшірмелерін үш жыл бойы сақтауға міндетті.
Заңмен қойылған шектеулер мен тыйымдар
Адвокаттың клиентке нұқсан келтіретін немесе оның жағдайын нашарлататын құқықтық ұстанымда болуына заңмен қатаң тыйым салынған. Егер мүдделер қақтығысы немесе оның іске қатысуын болғызбайтын процестік кедергілер анықталса, адвокат көмек көрсетуден дереу бас тартуға міндетті.
Қылмыстық іс бойынша қорғауды қабылдаған адвокат заңда көрсетілген негіздер болмаса, одан өз бетімен бас тарта алмайды. Егер шығарылған сот үкімі әділетсіз деп танылса, қорғаушы белгіленген тәртіппен оған шағым келтіруге міндеттеледі.
Адвокатқа мемлекеттік қызметте болуға және кәсіпкерлікпен айналысуға тыйым салынады. Дегенмен оқытушылық, ғылыми немесе шығармашылық жұмыстармен шұғылдануға, төрелік судья болуға, сондай-ақ заңда рұқсат етілген шекте коммерциялық ұйымның байқаушы кеңесі құрамына кіруге құқылы.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі