Бірінші сатыдағы сот қабылдаған шешім әрдайым даусыз ақиқат бола бермейді. Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінің 427-бабы сот шешімінің күшін жою негіздері мен оны өзгертудің нақты құқықтық шегін бекіткен. Бұл шағым түсірген тарапқа бірінші сатыда кеткен нақты қателіктерді құқықтық тұрғыдан дұрыс негіздеуге мүмкіндік береді.
Істің мән-жайы мен материалдық құқықтың бұзылуы
Апелляциялық саты сот шешімін қайта қараған кезде соттың іс фактілерін қаншалықты толық және дәлелді ашқанын тексереді. Егер шешімге әсер ететін мән-жайлар дұрыс айқындалмаса, сот анықтаған жайттар дәлелденбесе немесе сот түйіндері істің нақты жағдайына сәйкес келмесе, бұл шешімнің күшін жоюға немесе оны өзгертуге негіз болады.
Сонымен бірге заңның тікелей бұзылуы шешімді қайта қарауға әкеледі. Заң бойынша материалдық құқық нормалары мына жағдайларда бұзылған деп есептеледі:
- сот қолданылуға жататын заңды қолданбаса;
- керісінше, іске қатысы жоқ заңды негіз етіп алса;
- қолданылған заңды бұрмалап немесе дұрыс түсіндірмесе.
Бұған қоса, заңда тікелей міндеттелген жағдайда іс құжаттарында жеке процестік әрекет хаттамасының болмауы да негізгі кемшілік ретінде саналады.
Формальды кемшілік шешімді жоюға негіз болмайды
Мәні бойынша заңды әрі дұрыс қабылданған сот шешімінің күші жай ғана формальды пайымдауларға байланысты жойылмайды. Процестік немесе материалдық құқықтың бұзылуы тек дұрыс шешім шығармауға әкеп соққанда немесе соғуы мүмкін болған жағдайда ғана шешімнің күшін жоюға ықпал етеді. Егер сот шешімі дұрыс болып, бірақ осындай кемшіліктерге жол берілсе, апелляциялық қаулыда бұл жайттар мен заң нормалары көрсетіліп, шешім өзгеріссіз қалдырылады.
Сондай-ақ сот шығыстарын бөлу мәселесінің шешілмеуі не дұрыс шешілмеуі де сот шешімін бұзуға себеп емес. Мұндай мәселе қаулының қарар бөлігінде реттеледі.
Сот шешімін кез келген жағдайда жоятын өрескел заңбұзушылықтар
Заңда сот актісінің мәніне қарамастан, оның күшін сөзсіз жоюға міндеттейтін өрескел қателіктер белгіленген. Мына жағдайларда бірінші саты шешімінің күші кез келген ретте жойылады:
- істі соттың заңсыз құрамы қараса немесе соттылық қағидалары бұзылса;
- іске қатысатын адамдардың бірі сот уақыты мен орны туралы тиісті түрде хабарландырылмай, оның қатысуынсыз қаралса (Кодекстің 133-бабы бойынша қаралған істерді қоспағанда);
- сот ісін жүргізу тілі туралы қағида сақталмаса;
- іске тартылмаған өзге адамдардың құқықтары мен міндеттері қозғалса;
- шешімге судья қол қоймаса немесе істі қараған судьядан басқа тұлға қол қойса;
- жүргізілуі міндетті болған жағдайда сот отырысының хаттамасы болмаса.
Апелляциялық сатының істі қарау ерекшелігі
Егер сот шешімі жоғарыда аталған өрескел заңбұзушылықтарға байланысты жойылса, апелляциялық сот ұйғарым шығарып, бірінші сатыдағы сот өндірісінің қағидалары бойынша қарауға көшеді. Бұл ұйғарымда іске қатысушылар орындайтын әрекеттер мен олардың мерзімі бекітіледі. Кейін іс әдеттегідей сол сот құрамымен қаралады. Ал қалған жағдайларда, соның ішінде жаңа шешім шығарылғанда, апелляциялық саты бір сот отырысында бір ғана сот актісін қабылдап, іске нүкте қояды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі