Қылмыстық іс жүргізу аясында қабылданған процестік шешімге шағым келтіру оның күшін өздігінен жоймайды немесе барлық жағдайда орындалуын бірдей тежемейді. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі шағым түскен кезде шешімнің орындалуын тоқтата тұру мәселесін екі түрлі тәртіппен реттейді: заңмен тікелей көзделген жағдайлар және шағымды қараушы тұлғаның қалауына байланысты мән-жайлар.
Заң бойынша шешімнің орындалуын міндетті тоқтата тұру
Қылмыстық-процестік заңнамада нақты белгіленген жағдайларда шағым беру процестің өзі дауланып жатқан шешімнің орындалуын тікелей тоқтатады. Мұндай сәттерде қосымша рұқсат немесе арнайы өтінішхат қанағаттандырылуын күту талап етілмейді, өйткені шешімнің орындалуын тоқтата тұру норманың императивтік талабынан туындайды.
Бұл ереже құқығы шектелген немесе белгілі бір міндет жүктелген қатысушының мүддесін шағым түпкілікті қаралғанға дейін қорғауға мүмкіндік береді. Егер заң нақты бір шешімге шағымданғанда оның күшін тоқтата тұруды тікелей бекітсе, өкілетті орган немесе лауазымды тұлға шағым бойынша шешім шыққанша даулы әрекеттерді жүзеге асыруды кідіртуге міндетті.
Шағымды қараушы тұлғаның ұйғарымы бойынша тоқтату
Өзге барлық жағдайларда шағым келтіру шешімнің дереу тоқтатылуына әкелмейді. Мұнда орындауды кідірту мәселесі шағымды қараушы тұлғаның құзыретіне жатады. Егер аталған лауазымды тұлға шешімнің орындалуын тоқтата тұруды қажет әрі негізді деп тапса ғана, орындау әрекеттері уақытша тоқтатылады.
Мұндай құқықтық тетік екі түрлі практикалық салдарға бастайды:
- Шағымданушы тарап өз өтінішінде шешім орындала берсе қандай зардап туындайтынын, не себепті оны дереу тоқтата тұру қажеттігін дәлелді түрде көрсетуге мүдделі болады;
- Шағымды қарайтын орган не тұлға мән-жайларды бағамдай келе, орындауды тоқтатпай-ақ қарауды жалғастыруға немесе керісінше оны уақытша тежей тұруға дербес шешім қабылдайды.
Практикалық салдары мен тәуекелдері
Шағым берген тарап өтініш жолдаған сәттен бастап барлық шаралар өздігінен тоқтайды деп қате пайымдамауы тиіс. Егер кодексте тікелей көрсетілмеген жағдай болса, шағымды қараушы адам шешімнің орындалуын тоқтату туралы нақты ұйғарым қабылдамағанша, бастапқы шешім заңды күшінде сақталып, орындала беруі мүмкін.
Сондықтан қылмыстық процеске қатысушылар шешімге шағымданғанда, мәселенің заң бойынша автоматты тоқтатылатын шеңберге жататынын немесе лауазымды тұлғаның қарауына байланысты екенін алдын ала анықтап алғаны жөн.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі