Төрелік талқылау барысында дауды қарау өкілеттігіне қатысты сұрақ туындаса, бұл мәселені төреліктің өзі дербес шешеді. Заң бойынша төрелікке өз юрисдикциясын айқындау ғана емес, сонымен бірге даудың нысанасын сақтау мақсатында талап қоюды қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдау туралы нұсқау беру құқығы да берілген.
Төрелік ескертпенің дербестігі және юрисдикцияны анықтау
Егер тараптардың бірі шарттың немесе төрелік келісімнің жарамсыздығына сілтеме жасап, дауды қарауға қарсылық білдірсе де, төрелік өз құзыретінің бар-жоғын өзі қарайды. Мұнда басты қағида бар: шарттың бір бөлігі саналатын төрелік ескертпе негізгі шарттың басқа талаптарына тәуелді емес келісім ретінде бағаланады.
Бұл ереженің практикалық мәні зор. Егер төрелік негізгі шартты жарамсыз деп тапса, бұл шешім төрелік ескертпенің автоматты түрде жарамсыз болып қалуына әкеп соқпайды. Демек, дауды дәл осы төрелік қарауға құқылы болып қала береді.
Құзыреттің жоқтығы немесе өкілеттікті асыру туралы қалай мәлімделеді?
Тараптар төрелік құзыретіне қатысты өз қарсылығын заңда бекітілген тәртіппен білдіруі керек:
- Құзыреттің жоқтығы туралы мәлімдеу: тарап төреліктің дауды қарауға өкілеттігі жоқ екенін даудың мәні бойынша өзінің алғашқы өтінішін бергенге дейін ғана айта алады;
- Өкілеттікті асыра пайдалану туралы мәлімдеу: төрелік талқылау кезінде төрелік келісімде қаралмаған мәселе қозғалса немесе ол қолданылатын құқық нормалары мен төрелік қағидалары бойынша талқылау нысанасы бола алмаса мәлімделеді.
Регламентте немесе тараптардың өзара келісімінде өзге мерзім көрсетілмесе, төрелік бұл өтініштерді күнтізбелік он күн ішінде қарап, тиісті ұйғарым шығаруға міндетті.
Өкілеттік жоқ деп танылған жағдайдың салдары
Егер төрелік өзінің құзыретін қарап, аталған дауды қарауға өкілеттігі жоқ деген ұйғарымға келсе, ол істі одан әрі жүргізе алмайды. Мұндай жағдайда дау төрелікте мәні бойынша қаралмайды және талқылау тоқтатылуға тиіс.
Талап қоюды қамтамасыз ету жөніндегі шаралар
Төрелік талқылау нәтижесі орындаусыз қалмауы үшін заң қамтамасыз ету шараларын қарастырған. Егер тараптар өзге жөнінде алдын ала уағдаласпаса, төрелік кез келген тараптың өтініші бойынша әрекет ете алады.
Атап айтқанда, төрелік тараптардың біріне дау нысанасына қатысты өзі қажет деп тапқан шараларды қабылдау туралы нұсқау беріп, бұл туралы ұйғарым шығаруға құқылы. Бұл шаралар даулы мүлікті немесе құқықты іс жүзінде сақтап қалуға бағытталады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі