Азаматтық сот процесінде қарсы тараптың дауды әдейі созуы немесе ойдан шығарылған талаппен сотқа жүгінуі адамның тек жүйкесін емес, қымбат уақыты мен нақты кірісін де шығындайды. Заң бойынша мұндай жосықсыз әрекеттер жауапсыз қалмайды: процеске қатысушы екінші тараптан іс жүзінде босқа кеткен уақыты үшін өтемақы талап етуге құқылы.
Өтемақы қандай әрекеттер үшін өндіріледі?
Заңнама уақыт ысырабынан келтірілген залалдарды өндіріп алу үшін кінәлі тараптың нақты теріс әрекеттерін негіз ретінде белгілейді. Сотқа жүгінуші келесідей жағдайларды дәлелдеуі шарт:
- қарсы тараптың көрінеу теріс пиғылмен негізсіз талап қою арызын беруі;
- талаптың негізді екенін біле тұра немесе білуге тиіс бола тұра, оған қарсы қасақана дауласуы;
- сот ісінің дұрыс, әділ және тез қаралуына, сондай-ақ шешілуіне үнемі қарсы әрекет жасауы.
Сот іске қатысатын екінші тұлғаның мүддесін қорғау үшін, дәлелденген мән-жайлар негізінде уақыт ысырабының өтемақысын өндіріп беру туралы ұйғарым жасай алады.
Залалдың мөлшері қалай есептеледі?
Өндірілетін өтемақының нақты сомасын сот істің жан-жақты мән-жайларын ескере отырып дербес белгілейді. Бұл ретте сот тиісті еңбекақы төлеудің осы өңірде немесе елді мекенде қолданылып жүрген нормаларын негізге алады.
Сондықтан арыз беруші тарап уақыттың шығындалуы өзінің кәсіби немесе қызметтік табысына қалай әсер еткенін түсіндіріп, өтінішін нақты уәждермен бекітуі маңызды.
Сотқа арыз беру мерзімі мен тәртібі
Уақыт ысырабы үшін төлем талап ету белгілі бір процестік қағидаларға сүйенеді. Ең басты талап — арыз беру мерзімін өткізіп алмау.
Тараптан залалды өндіріп алу туралы уәжді арыз сот істі мәні бойынша қарап бітіргенге дейін берілуге тиіс. Судья бұл талапты бөлек өндіріске шығармай, негізгі даумен бір мезгілде бірге қарайды. Сонымен қатар арызға Салық кодексінде белгіленген ережеге сай мемлекеттік баждың төленгенін растайтын төлем құжаты міндетті түрде қоса тіркеледі.
Сот процесін негізсіз созу немесе сотты қысым құралына айналдыру — заң бұзушылық. Қарсы тараптың көрінеу қисынсыз қарсылығына тап болған азаматтар мен заңды тұлғалар істі қарау кезеңінде тиісті арыз беріп, өз құқығын қорғай алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі