Қылмыстық сот өндірісінде бірінші сатыдағы сот шешімімен келіспеген тараптар үшін мерзімді қатаң сақтау шешуші мәнге ие. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 418-бабына сәйкес, апелляциялық (жекеше) шағым беру немесе прокурордың өтінішхатын келтіру үшін он бес тәулік уақыт белгіленген. Алайда бұл уақытты есептеу сот процесіне қатысушының мәртебесіне байланысты түрліше жүзеге асады.
Он бес тәулікті есептеу қашан басталады?
Жалпы ереже бойынша, он бес тәуліктік мерзім үкім немесе қаулы жария етілген күннен бастап есептеледі. Бұл мерзім сот отырысына қатысқан тараптарға, соның ішінде бостандықтағы сотталушыға, қорғаушыға және прокурорға тікелей қатысты.
Ал күзетпен ұсталатын сотталған адам үшін арнайы кепілдік қарастырылған: ол апелляциялық шағымды өзіне сот үкімінің немесе қаулысының көшірмесі ресми түрде табыс етілген күннен бастап дәл сондай мерзімде, яғни он бес тәулік ішінде бере алады. Бұл талап қамауда отырған тұлғаның сот актісінің мазмұнымен толық танысып, дәлелді шағым дайындауына құқықтық жағдай жасайды.
Шағым жасау кезеңінде істі алдыруға тыйым салынуы
Заң сот актісіне шағым жасау үшін белгіленген осы он бес тәуліктік мерзім ішінде істі бірінші сатыдағы соттан талап етіп алдыруға тыйым салады. Бұл шектеу тараптардың сот материалдарымен дер кезінде танысу құқығын қорғауға және істің уақтылы қаралуына кедергі келтірмеуге бағытталған.
Мерзімді өткізіп алудың процестік салдары
Белгіленген уақытты сақтамау шағымның қаралмауына әкеп соқтырады. Заң талабы бойынша бұл жағдайда екі түрлі процестік салдар туындайды:
- Егер шағым беруші мерзімді өткізіп алып, бірақ оны қалпына келтіру туралы өтінішхат жазбаса, үкім мен қаулы шығарған сот өз қаулысымен құжаттарды иесіне кері қайтарады. Мұндай жағдайда қаулыда мерзімнің өтіп кетуі басты негіз ретінде көрсетіледі;
- Егер мерзімі өткен шағым немесе прокурор өтінішхаты бірінші сатыдағы сотта қабылданып кетіп, оның мерзімі өткені апелляциялық сатыда белгілі болса, апелляциялық саты судьясы өз қаулысымен оларды қараусыз қалдырады.
Сондықтан апелляциялық тәртіппен сот актісін қайта қарауды талап еткен кезде көрсетілген күнтізбелік мерзімді мұқият қадағалау қажет. Ал уақыт өткізіп алынған жағдайда шағыммен бірге міндетті түрде мерзімді қалпына келтіру туралы өтінішхат берілуі шарт.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі