Қылмыстық іс бойынша сот үкімімен немесе қаулысымен келіспеген тараптар заңда белгіленген уақытты өткізіп алса, шағым түсіру мүмкіндігінен біржола айырылмайды. Мұндай жағдайда Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 419-бабына сәйкес, апелляциялық шағым беру мерзімін қалпына келтіру тетігі қарастырылған. Бұл құқықты шағым немесе өтінішхат беруге өкілетті барлық тұлғалар пайдалана алады.
Өтінішхатты беру және соттың қарау рәсімі
Өткізіп алынған мерзімді жаңғырту үшін үкімді немесе қаулыны шығарған соттың атына өтінішхат тапсыру қажет. Құжатты сотқа дәстүрлі жазбаша нысанда немесе электрондық құжат түрінде жолдауға рұқсат етіледі.
Мәселені істің басты талқылауына төрағалық еткен судья арнайы сот отырысында қарайды. Егер төрағалық етуші судья кемінде бес тәулік бойы орнында болмаса, өтініш осы соттың басқа судьясына жүктеледі. Судья қажет деп тапса, мән-жайды нақтылау үшін өтініш берушіні сотқа шақыртып, одан түсініктеме алуға құқылы.
Сот мерзімді қалпына келтіруге қай кезде міндетті?
Заң сотқа мерзімді өз еркімен ғана емес, міндетті түрде қалпына келтіруді талап ететін нақты жағдайларды айқындап берген. Бұл ереже процеске қатысушының өз құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға кедергі келтірген мынадай заң бұзушылықтар анықталғанда қолданылады:
- сот отырысының хаттамасы уақтылы дайындалмағанда;
- сот ісі жүргізілген тілді білмейтін қатысушыға сот актісінің ресми көшірмесі аудармасыз берілгенде;
- сот актісінің қарар бөлігінде шағымдану мерзімі қате немесе дәлсіз көрсетілгенде;
- шағым мен прокурор өтінішхатын мерзімінде тапсыруға нақты кедергі келтірген өзге де объективті мән-жайлар дәлелденгенде.
Аталған себептердің бірі расталса, бастапқы сот актісін шығарған судья мерзімді қалпына келтіруге міндетті болады.
Шешімге шағымдану және қарсылық білдіру
Судья мерзімді қалпына келтіруден бас тартса, оның қаулысына қарсы облыстық немесе оған теңестірілген сотқа шағым беруге немесе прокурор өтінішхатын жолдауға болады. Жоғары сатыдағы сот өтінішті негізді деп тапса, мерзімді қалпына келтіріп, істі одан әрі мәні бойынша қарауға құқылы. Ал апелляциялық саты судьясының мерзімді қалпына келтіру туралы оң қаулысы қажетті іс-әрекеттерді орындау үшін бастапқы сотқа дереу қайтарылады.
Сонымен бірге процестің басқа қатысушылары мерзімді жаңғырту туралы шешіммен келіспеуі мүмкін. Олар апелляциялық отырыс басталғанға дейін немесе отырыс барысында тиісті дәлел келтіріп, бұл қаулының күшін жою туралы өтініш жасауға хақылы. Егер қарсылық қанағаттандырылса, апелляциялық саты шағымды немесе прокурор өтінішхатын қараусыз қалдырады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі