Жер қойнауын игеру жұмыстарында бекітілген талаптардан ауытқу тек экологиялық дағдарысқа ғана емес, ауыр қылмыстық жауаптылыққа да алып келеді. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 333-бабына сәйкес, жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын бұзу адам денсаулығына зиян келтіру қаупін тудырса немесе нақты залал әкелсе, қылмыстық құқық бұзушылық ретінде бағаланады.
Бұл саладағы заңнама талаптары жер қойнауын пайдаланушылар мен өндірістік процеске жетекшілік ететін мамандарға айрықша жауапкершілік жүктейді. Мұндай істерде жаза мөлшері туындаған зардап пен келтірілген шығынның көлеміне тікелей байланысты белгіленеді.
Қандай әрекеттер заң бұзушылық болып саналады?
Қылмыстық жауаптылық жер қойнауын пайдалану операцияларын жобалау және тікелей жүргізу кезеңінде бекітілген қағидаларды сақтамаған кезде басталады. Бұған қоса, заң шығарушы өндірістік жұмыстардың барлық сатысында орындалуға тиіс жалпы экологиялық талаптарды елемеуді де осы құрамға жатқызады.
Қылмыстық жауапқа тарту үшін аталған әрекеттердің абайсызда келесі зардаптарға соқтыруы немесе соған жағдай жасауы негіз болады:
- адамның денсаулығына зиян келтіру қаупін туғызу немесе нақты зиян келтіру;
- ірі залал келтіруге алып келуі мүмкін болу немесе нақты ірі шығын әкелу.
Демек, заң бойынша ауыр зардаптың нақты орын алуы ғана емес, сондай қауіптің туындау ықтималдығының өзі қылмыстық жауаптылық шараларын қолдануға жеткілікті.
Ірі залал мен ауыр зардаптар үшін қолданылатын жаза
Абайсызда адам денсаулығына қауіп төндірген немесе ірі залалға алып келген іс-әрекеттер үшін баптың бірінші бөлігі бірнеше жаза түрін қарастырады. Сот кінәлі деп танылған тұлғаға белгілі бір лауазымды атқару немесе қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейін айыра отырып немесе онсыз мынадай жазалардың бірін тағайындай алады:
- үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салу немесе сол мөлшерде түзеу жұмыстары;
- сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту;
- үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеу немесе сол мерзімге бас бостандығынан айыру.
Ал егер жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын бұзу салдарынан абайсызда аса ірі залал келтірілсе немесе өзге де ауыр зардаптар туындаса, жауаптылық едәуір қатаңдайды. Мұндай жағдайда қылмыс 333-баптың екінші бөлігімен сараланып, белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейін айыра отырып немесе онсыз, үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы қолданылады.
Кәсіпорындар мен мамандар нені ескеруі қажет?
Өндірістік жобаларды әзірлеуден бастап кен орындарын игерудің соңғы кезеңіне дейінгі әрбір техникалық қадам құжатпен және қауіпсіздік ережелерімен қатаң бекітілуге тиіс. Экологиялық талаптарды қағаз жүзінде ғана орындау немесе қадағалауды әлсірету лауазымды тұлғаларды бас бостандығынан айыру қаупіне тікелей душар етеді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі