Қазақстанда мемлекет кепілдік берген білікті заң көмегі азаматтардың құқығын қорғауға қаржылық жағдайы кедергі болмауы үшін ұсынылады. Алайда мұндай көмек барлық жағдайда бірдей деңгейде көрсетілмейді: заңнама құқықтық ақпарат алуды, мамандандырылған консультацияны және соттар мен мемлекеттік органдарда мүдде қорғауды өзара нақты ажыратады.
Құқықтық ақпарат алу: баршаға қолжетімді көмек
Заң көмегінің алғашқы әрі ең кең таралған түрі — жалпы құқықтық ақпарат беру. Бұл деңгейдегі мемлекет кепілдік берген заң көмегін Қазақстан аумағындағы кез келген жеке немесе заңды тұлға тегін ала алады. Ол үшін азаматтың әлеуметтік мәртебесі, табыс мөлшері немесе соттағы рөлі маңызды емес. Мұндай ақпараттық қолдау құқықтық нормалардың мәнін, заң талаптарын жалпы бағдар ретінде түсінуге мүмкіндік береді.
Құқықтық консультация алуға кімдердің құқығы бар?
Нақты жағдай бойынша заңгерлік кеңес алу мүмкіндігі заңда көрсетілген санаттағы тұлғаларға және нақты мәселелерге ғана беріледі. Бұл көмекке жүгінуге болатын негізгі бағыттар:
- алимент өндіріп алу, зейнетақы мен жәрдемақы тағайындау, ақтау, босқын немесе қандас мәртебесін алу мәселелері бойынша жеке тұлғаларға, сондай-ақ ата-анасының қамқорлығынсыз қалған кәмелетке толмағандарға;
- сексуалдық зорлық-зомбылық, адам саудасы, терроризм актісі немесе азаптау құрбандарына олардың мәртебесі мен құқықтарын қорғау бойынша;
- асыраушысынан айырылуына байланысты, сондай-ақ жұмыста денсаулығының зақымдануынан немесе қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан келтірілген зиянды өтеу мәселелері бойынша жеке тұлғаларға.
Сонымен бірге кәсіпкерлік қызметке қатысы жоқ мәселелер бойынша консультация алу құқығы бірқатар әлеуметтік санаттарға берілген. Олардың қатарында Ұлы Отан соғысына қатысушылар мен оларға теңестірілген адамдар, басқа мемлекеттер аумағындағы ұрыс қимылдарының ардагерлері, мерзімді әскери қызметшілер, бірінші және екінші топтағы мүгедектігі бар жандар, жасы бойынша зейнеткерлер бар. Сондай-ақ кәсіпкерлікке қатыссыз мәселелермен көпбалалы отбасылар және жан басына шаққандағы орташа айлық кірісі белгіленген кедейлік шегінен төмен табысы аз азаматтар мен отбасылар тегін кеңес ала алады.
Сотта және органдарда мүддені қорғау: процестік мәртебе талаптары
Соттарда, тергеу және қылмыстық қудалау органдарында, өзге де мемлекеттік немесе мемлекеттік емес ұйымдарда азаматтың мүддесін білдіру мен қорғау көмегі тұлғаның нақты іс жүргізудегі орнына байланысты көрсетіледі:
- әкімшілік жауаптылыққа тартылып жатқан адамдарға;
- азаматтық іс жүргізудегі талап қоюшы немесе жауапкерге, сондай-ақ әкімшілік сот ісін жүргізудегі талап қоюшыға;
- қылмыстық процесс аясында күдіктіге, айыпталушыға, сотталушыға, сотталған не ақталған адамға, сондай-ақ жәбірленушіге.
Бұдан бөлек, жолданымдары бойынша Конституциялық Сотта іс жүргізу қозғалған Қазақстан Республикасының азаматтарына адвокаттың немесе заң консультантының көмегі мемлекет кепілдігімен ұсынылады.
Көмекке жүгінудің практикалық ережелері
Мемлекет кепілдік берген заң көмегін алу кезінде азаматтың тұрғылықты жері немесе нақты қай жерде жүргені кедергі болмайды: бұл кепілдік ел аумағының барлық бөлігінде бірдей жұмыс істейді. Егер көмекке мұқтаж адам объективті себептермен өздігінен жүгіне алмаса, оның мүддесі үшін заңды өкілі заңда белгіленген тәртіппен өтінішхат бере алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі