Халықаралық немесе өзара байланысты тараптар арасындағы мәмілелерде бағаның шынайы нарыққа сай болуы салықтық есептеулер мен қаржылық ашықтықтың негізгі шарты саналады. Мұндай мәмілелерді тексеру мен талдау кезінде бағаның әділдігін дәлелдеу үшін заңмен арнайы тетіктер қарастырылған. Қазақстанның трансферттік баға белгілеу саласындағы заңнамасы осы мақсатта бірнеше нақты тәсілді бекітіп, оларды таңдау тәртібін реттейді.
Бұл тәсілдер мәміле шарттарының шынайы нарықтық деңгейге қаншалықты сәйкес келетінін бағалауға мүмкіндік береді. Олардың ішіндегі ең негізгілері мен таңдау талаптары төмендегідей жүйеленген.
Заңда көзделген бес негізгі әдіс
Нарықтық бағаны айқындау әдістері заң бойынша бес бағытқа бөлінеді:
- салыстырымды бақыланбайтын баға әдісі;
- «шығындарға қосу» әдісі;
- кейіннен өткізу бағасы әдісі;
- пайданы бөлу әдісі;
- таза пайда әдісі.
Аталған әдістердің қай-қайсысы болсын, бағаның қолдан бұрмаланбағанын, нарықтағы тәуелсіз тараптардың қарым-қатынасына сәйкес қалыптасқанын анықтау мақсатында қолданылады.
Басты басымдық: салыстырымды бақыланбайтын баға
Заң талабына сай, нарықтық бағаны анықтау кезінде бірінші кезекте салыстырымды бақыланбайтын баға әдісі қарастырылады. Бұл тәсіл өзара байланысы жоқ, тәуелсіз тараптар арасындағы ұқсас мәмілелердің нақты бағасын негізге алуды білдіреді. Тәуелсіз бағалар бойынша деректер бар болса және олар қарастырылып жатқан мәмілемен толық салыстыруға келсе, басқа әдістерге көшудің қажеттілігі болмайды.
Алайда мұндай салыстырымды ақпарат табылмаса немесе оны қолдану мәміленің ерекшелігіне байланысты мүмкін болмаса, қалған төрт әдістің біреуі таңдалады. Басты талап — таңдалған балама әдіс мәміленің нақты мән-жайлары мен шарттарын барынша ескеріп, бағаның нарыққа сай келетіні не сәйкес келмейтіні туралы неғұрлым негізделген тұжырым жасауға жол ашуға тиіс.
Әдісті таңдау кезіндегі міндетті мән-жайлар
Мәмілеге қатысушы әдісті кездейсоқ немесе өзіне ыңғайлы болғаны үшін ғана таңдай алмайды. Заң бойынша таңдау міндетті түрде негізделген болуы шарт. Ол үшін қатысушы мынадай мән-жайларды ескеруге міндетті:
- Мәміленің сипаты. Жасалатын операцияда әрбір қатысушының атқаратын функциялары, оған тартылған активтері мен мойнына алған тәуекелдері толық талдануы қажет. Әдіс осы ерекшеліктерді тікелей көрсете алуы тиіс.
- Ақпараттың анықтығы. Таңдалған әдісті қолдану үшін сенімді әрі ресми деректер жеткілікті болуы керек. Ақпарат көзі күмән тудырса, әдістің нәтижесі де дұрыс болмай шығады.
- Операциялардың салыстырымдылық дәрежесі. Бақыланатын мәміле мен онымен салыстырылатын тәуелсіз операциялардың арасындағы ұқсастық деңгейі, сондай-ақ оларды бірдей жағдайға келтіру үшін енгізілетін түзетулердің сенімділігі ескеріледі.
Қатысушылар үшін практикалық мәні
Баға белгілеу әдісін таңдау — жай ғана құжат рәсімдеу емес, мәміленің экономикалық негізін дәлелдеу процесі. Егер қатысушы бағаны анықтау жолын, оған қажетті шығындар мен пайда үлесін дұрыс негіздей алмаса, бұл тараптар арасындағы шарт талаптарына және салықтық міндеттемелерге күмән келтіруі мүмкін. Сондықтан алдын ала тәуекелдер мен функцияларды таразылап, барлық деректі салыстырымдылық тұрғысынан бекітіп қойған жөн.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі