Мемлекеттік органның шешіміне немесе лауазымды тұлғаның әрекетіне шағым түсірген азамат үшін ең басты мәселе — шағымды қарау нәтижелері бойынша қандай шешім шығарылатыны. Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 100-бабына сәйкес, шағымды қарайтын орган өтінішті жан-жақты зерделеп, заңда нақты бекітілген шешім түрлерінің бірін ғана қабылдай алады.
Шағым бойынша шығарылатын шешім түрлері
Шағымды қарайтын орган істі қарау барысында мынадай түпкілікті ұйғарымдардың бірін жасайды:
- әкімшілік актінің күшін толық жою туралы;
- әкімшілік актінің күшін жойып, оның орнына жаңа әкімшілік акт қабылдау туралы;
- тиісті әкімшілік әрекетті жасау туралы;
- шағымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы;
- әкімшілік істі жол берілген бұзушылықтарды және оларды жою жөніндегі ұсыныстарды көрсете отырып, бастапқы органға немесе лауазымды адамға қайта жіберу туралы;
- шағымды қараусыз қалдыру туралы.
Құзырет шегі және істі қайта қарауға жіберу тәртібі
Шағымды қарайтын орган заңсыз деп танылған актінің күшін жоюмен шектелмей, жаңа акт қабылдауға немесе белгілі бір әрекетті өз бетінше жасауға құқылы. Алайда бұл ереже мұндай актіні қабылдау немесе әрекетті орындау сол шағымды қарап отырған органның тікелей құзыретіне кіретін болса ғана жүзеге асырылады.
Егер мәселенің мәні шағымды қарайтын органның құзыретінен тыс болса, ол шешім шыққан күннен бастап бес жұмыс күнінен кешіктірмей материалдарды бастапқы әкімшілік органға немесе лауазымды тұлғаға жібереді. Мұндай жағдайда шешімде жол берілген нақты бұзушылықтар және оларды түзету бойынша міндетті ұсыныстар айқын көрсетілуге тиіс.
Актінің күшін жоюға немесе өзгертуге негіз болатын жағдайлар
Әкімшілік орган өз еркімен ғана шешім шығармайды. Шағым жасалған актінің күшін жою, жаңасын қабылдау, әрекет жасау немесе істі бастапқы органға қайтару үшін заң үш негізді белгілейді:
- әкімшілік істі дұрыс қарау үшін мәні бар жағдайлардың толық айқындалмауы немесе қате анықталуы;
- әкімшілік актінің немесе жасалған әрекеттің (әрекетсіздіктің) іс материалдарына сәйкес келмеуі;
- Қазақстан Республикасының заңнамасын тікелей бұзу немесе нормаларды қате қолдану.
Шешімнің ресімделуі, күші және үнсіз бас тарту салдары
Шағымды қарау аяқталған соң шешім міндетті түрде жазбаша нысанда шығарылады. Оның түпнұсқасы немесе ресми нұсқасы әкімшілік рәсімге қатысушыға табысталады, ал көшірмесі әрекетіне шағым жасалған бастапқы органға немесе лауазымды адамға жолданады. Егер шағым қанағаттандырылмаса, бас тарту шешімі дәлелді әрі негізді болуы шарт. Сонымен қатар шағымды қарайтын органның қабылдаған шешімі орындау үшін барлық тарапқа міндетті саналады.
Практикада орган тарапынан мерзімді сақтамау жағдайлары кездеседі. Егер шағымды қарайтын орган Кодексте белгіленген мерзімде ешқандай шешім қабылдамаса, заң бойынша мерзім өткен күннен бастап шағымды қанағаттандырудан бас тартылды деп есептеледі. Бұл норма арызданушының құқығы шексіз созылып байланбауы үшін көзделген.
Шешіммен келіспеген жағдайдағы әрекеттер
Қабылданған шешім шағымданушыны қанағаттандырмаса немесе мерзім өтіп, бас тартылды деп танылса, әкімшілік рәсімге қатысушы тоқтап қалмауы керек. Заң бойынша оның шағымды қарайтын басқа органға немесе тікелей сотқа жүгінуге толық құқығы бар.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі