Кез келген сот процесінде немесе құқықтық дауда адам ең алдымен заңгерге не адвокатқа арқа сүйейді. Мұндай өкілдік жай ғана қызмет көрсету емес, заңмен нақты бекітілген талаптарға сай жүзеге асырылуға тиіс. «Адвокаттық қызмет және білікті заң көмегі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 3-бабында білікті заң көмегін көрсету қағидаттары нақты белгіленген. Бұл қағидаттар заң көмегін ұсынатын маманның да, құқығын қорғауға жүгінген азаматтың да өзара қарым-қатынасын реттейтін негізгі тетік саналады.
Клиент құқығы мен кәсіптік құпияның үстемдігі
Заң көмегінің басты өзегі — адам құқығы. Заңгер мен адвокат қызметінде мына талаптардың мүлтіксіз орындалуы тікелей клиентке кепілдік береді:
- Клиенттің құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу және қорғау: маман кез келген жағдайда өзіне сенім білдірген тұлғаның конституциялық және заңды мүддесін алдыңғы орынға қояды.
- Клиенттің мүддесінде әрекет ету: көмек ұсыну кезінде мамандар жеке немесе бөгде жақтардың емес, тікелей сенім білдірушінің мүддесін қорғайды.
- Кәсіптік құпияны сақтау: заңгерге сеніп тапсырылған мәлімет, құжат немесе жеке жағдай үшінші тұлғаларға жария етілмейді. Бұл сотта немесе тергеу кезінде азаматтың позициясын қорғаудың негізгі шарты.
Заңгердің тәуелсіздігі және қорғау шараларын таңдау еркіндігі
Әділ шешімге қол жеткізу заңгердің ешкімге жалтақтамауына байланысты. Сондықтан заң қағидаттары арасында заң үстемдігі мен маманның дербестігі ерекше көрсетілген.
Білікті заң көмегін көрсететін тұлғалардың тәуелсіздігі сырттан қысым жасауға жол бермейді. Сонымен бірге заң көмегін көрсету шектері мен шараларын айқындау еркіндігі маманға заң шеңберінде ең тиімді қорғау жолын өз бетінше таңдауға мүмкіндік береді. Бұл ретте басты бағдар тек заңның үстемдігі болып қала береді.
Кәсіптік стандарттар мен сотқа құрмет
Заңгердің клиент мүддесін қорғауы сот ісін жүргізу ережелері мен кәсіптік әдеп нормаларынан тыс кетпеуі қажет. Қағидаттар маманға мына талаптарды жүктейді:
- Кәсіптік және әдептік мінез-құлық нормаларын сақтау;
- Білікті заң көмегін көрсетудің бекітілген стандарттарынан ауытқымау;
- Сотқа, сот ісін жүргізу қағидаларына және кәсіп бойынша әріптестерге құрмет көрсету.
Бұл нормалар заң көмегінің сапасыз немесе заңға қайшы әдістермен көрсетілуіне тосқауыл қояды.
Заң көмегінің қолжетімділігі
Қағидаттардың бірі — білікті заң көмегінің қолжетімділігі. Құқықтық кеңес пен кәсіби көмек тек белгілі бір топтың артықшылығы болмауы керек. Әрбір адам сотқа жүгінгенде немесе өзіне қарсы шағым түскенде сауатты заңгерлік сүйемелдеуге мүмкіндік алуы тиіс.
Сот процесіне немесе дауға қатысып жатқан азамат өз өкілінің осы қағидаттарды сақтауын талап етуге толық құқылы. Егер маман кәсіптік құпияны ашса, клиент мүддесіне қайшы әрекет етсе немесе әдеп нормаларын бұзса, бұл оның заңда бекітілген негізгі қағидаттардан ауытқығанын көрсетеді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі