Мемлекет есебінен білікті заң көмегін алу — әлеуметтік немесе материалдық жағдайына қарамастан әр азаматтың құқығын қорғауға бағытталған маңызды тетік. Алайда мұндай кепілдікке жүгіну тек тегін адвокат немесе кеңес алумен шектелмейді. Мұқтаж тұлға заң аясында өзіне берілетін мүмкіндіктерді білумен қатар, белгілі бір заңды міндеттерді де мойнына алады.
Мұқтаж азамат қандай құқықтарға ие?
«Адвокаттық қызмет және білікті заң көмегі туралы» заңның 27-бабына сәйкес, мемлекет кепілдік берген заң көмегіне мұқтаж әрбір тұлғаға теңдей қолжетімділік қағидаты белгіленген. Бұл ешкімнің кемсітілмеуін және осы қолдау түріне мұқтаж әрбір адамның тиісті мамандарға жүгіне алуын білдіреді.
Аталған көмекке жүгінген азаматтың келесі құқықтары бар:
- көмек көрсету шарттары, өз құқықтары мен міндеттері туралы толық әрі түсінікті ақпарат алу;
- тиісті заң көмегін көрсететін тұлғаларға тегін құқықтық көмек алу үшін ресми түрде өтініш жасау;
- мемлекет кепілдік берген білікті заң көмегін заңнамада белгіленген тәртіппен қабылдау немесе одан өз еркімен бас тарту;
- көрсетілген көмекке қатысты мәселенің құпиялылығын сақтауды талап ету.
Қызмет сапасына шағым жасау құқығы
Көмектің мемлекет есебінен көрсетілуі оның сапасыз немесе үстірт болуына себеп болмауы тиіс. Сондықтан заңнама көмек алушыға өзін қорғау тетігін қарастырған. Егер маман өз міндетіне салғырт қараса немесе құқықтарыңызды шектесе, азамат заң көмегін көрсететін тұлғалардың іс-әрекетіне немесе әрекетсіздігіне шағым жасауға құқылы.
Бұл ереже құқық қорғау жүйесіндегі жауапкершілікті арттырып, сот пен өзге де органдар алдында азаматтың мүддесін қорғау сапасын бақылауға мүмкіндік береді.
Өтініш берушіге қандай міндеттер жүктеледі?
Заң көмегіне мұқтаж азамат тек талап етуші тарап емес. Заңның 15-бабында көрсетілген белгілі бір санаттар бойынша өтінішхат жолдаған кезде өтініш берушіге мынадай нақты міндеттер жүктеледі:
- Құқықты растау: мемлекет есебінен заң көмегін алуға негіз болатын тиісті құжаттарды өткізу (құжаттар тізбесін уәкілетті орган бекітеді);
- Мәліметтердің анықтығы: көмекке мұқтаждықты дәлелдейтін деректер мен ұсынылған барлық ақпараттың шынайы болуын қамтамасыз ету;
- Жағдайдың өзгергенін хабарлау: заң көмегін көрсету шарттарына әсер ететін мән-жайлар өзгерсе, бұл туралы уақтылы ескерту.
Егер азамат жалған деректер берсе немесе мәртебесі өзгергенін жасырса, бұл мемлекеттік көмекті заңсыз алу ретінде қаралуы мүмкін. Сондықтан құқықтық көмекке жүгінгенде ақпараттың толық әрі тура болуы өтініш берушінің тікелей жауапкершілігінде.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі