Қылмыстық іс бойынша заңды күшіне енген сот шешімін қайта қарату мүмкіндігі сотталған адамның жағдайын жақсарту немесе нашарлату мақсатына тікелей байланысты. Заңнама сотталған адамның пайдасына қатысты талаптарға мерзімдік шектеу қоймайды, ал оның жағдайын ауырлататын шағымдар мен наразылықтар үшін қатаң преклюзивті, яғни қалпына келтірілмейтін мерзім белгілеген.
Сотталған адамның жағдайын жақсарту: мерзімсіз шағым түсіру құқығы
Қылмыстық-процестік заңнама бойынша сотталған адамның құқықтық жағдайын жеңілдетуге бағытталған өтініштерге ешқандай уақытша шектеу қойылмаған. Бұл дегеніміз, заңды күшіне енген айыптау үкімі шыққаннан кейін қанша уақыт өтсе де, кассациялық шағым немесе наразылық білдіруге болады.
Мұндай шектелмеген мерзім келесі негіздер болғанда қолданылады:
- сотталған адамның іс-әрекетінде қылмыс құрамының жоқтығын немесе оның кінәсіздігін алға тарту;
- тағайындалған жазаның тым қатаң екендігіне орай, жауапкершілігі жеңілірек қылмыстық құқық бұзушылық туралы заңды қолдану талабы;
- адамның жағдайын жақсартуға алып келетін өзге де заңды мән-жайлар.
Сотталғанның жағдайын нашарлату немесе ақтау үкімін бұзу: бір жылдық шектеу
Егер сот актісі адамның құқықтық жағдайын нашарлату бағытында қайта қаралмақ болса, заң қатаң шектеу қояды. Атап айтқанда, заңды күшіне енген ақтау үкімін бұзу, соттың қылмыстық істі тоқтату туралы қаулысына наразылық келтіру немесе жазаның тым жеңілдігіне байланысты ауырырақ бапты қолдануды талап етуге тек сот актісі заңды күшіне енген күннен бастап бір жыл ішінде ғана жол беріледі.
Бұл бір жылдық мерзімнің ең маңызды ерекшелігі — оны қандай да бір дәлелді себептермен қайта қалпына келтіруге тыйым салынған. Белгіленген уақыт өтіп кетсе, сотталған немесе ақталған адамның жағдайын ауырлататын өтініштер қарауға қабылданбайды.
Шағым бір жыл ішінде түсіп, іс кешігіп қаралса не болады?
Практикада кассациялық шағым немесе прокурор наразылығы бір жылдық мерзім өткенге дейін беріліп, бірақ сот алқасының отырысы сол мерзім аяқталған соң өтетін жағдайлар кездеседі. Заң мұндай жағдайды нақты реттейді: егер құжат кассациялық сотқа бір жыл толғанға дейін келіп түссе, кассация сатысы адамның жағдайын нашарлататын шешімді бір жыл өтіп кеткеннен кейін де қабылдай алады. Бұл ретте шағымның немесе наразылықтың дәл уақытында сот кеңсесіне тіркелуі шешуші рөл атқарады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі