Азаматтық құқықта мұра қалдырушының асырауында болған әрі еңбекке жарамсыз деп танылған адамдардың мүддесін қорғауға ерекше мән берілген. Мұндай азаматтар мұра ашылған сәтте шақырылып жатқан негізгі кезекке кірмесе де, белгілі бір шарттар орындалған жағдайда өзге мұрагерлермен тең дәрежеде үлес алуға құқылы.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 1068-бабы бұл санаттағы тұлғалардың мұраға шақырылу талаптарын екі топқа бөліп айқындайды. Олардың басты айырмашылығы — мұра қалдырушымен бір шаңырақ астында бірге тұру талабының бар-жоғында.
Бірге тұру шарты талап етілмейтін жағдайлар
Кодекстің 1062, 1063 және 1064-баптарында аталған заң бойынша мұрагерлер санатына жататын азаматтар үшін заң жеңілдетілген шарт бекіткен. Егер бұл адамдар кезегі келген ресми мұрагерлер тобына кірмей қалса, олар мына екі талап бір мезгілде сәйкес келгенде мұраға тең құқықпен араласа алады:
- мұраның ашылу күніне дейін еңбекке жарамсыз болуы;
- мұра қалдырушы қайтыс болғанға дейін кемінде бір жыл бойы оның асырауында тұруы.
Бұл санаттағы туыстардың марқұммен бірге тұрған-тұрмағандығы шешуші рөл атқармайды. Бастысы — бір жылдан кем емес уақыт бойы марқұмның есебінен күн көргенін және еңбекке жарамсыздығын растау. Осы шарттар толық орындалса, олар мұрагерлікке шақырылып отырған ағымдағы кезектегі мұрагерлермен бірге және тең мөлшерде мұра алады.
Бір шаңырақта кемінде бір жыл тұру міндеттілігі
Кодекстің 1061, 1062, 1063 және 1064-баптарында белгіленген мұрагерлер құрамына енбейтін өзге де заң бойынша мұрагерлерге қатысты талап қатаңырақ. Мұндай азаматтар мұрагерлікке шақырылған ағымдағы кезекпен тең құқылы болу үшін үш міндетті өлшемге сай келуі тиіс:
- мұра ашылған күні еңбекке жарамсыз болып табылуы;
- марқұм қайтыс болғанға дейін кемінде бір жыл оның асырауында болуы;
- мұра қалдырушы қайтыс болғанға дейін кемінде бір жыл бойы онымен бірге тұруы.
Демек, бұл санат үшін тек қаржылай немесе материалдық тұрғыдан тәуелді болу жеткіліксіз, бірге тұру фактісінің болуы — заңды міндет.
Сегізінші кезек: өз бетінше мұрагер болу
Егер мұра қалдырушының заң бойынша басқа ешқандай мұрагері болмаса, жағдай өзгеше сипат алады. Мұндай ретте марқұммен бірге тұрған әрі кемінде бір жыл асырауында болған еңбекке жарамсыз адамдар сегізінші кезектегі мұрагер ретінде танылады. Олар мұралық мүлікті дербес әрі толық көлемде өз бетінше қабылдауға мүмкіндік алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі