Мемлекеттік сатып алу рәсімдеріне кез келген кәсіпкер немесе ұйым кедергісіз қатыса алмайды. Заңнама адал бәсекелестікті қамтамасыз ету және мүдделер қақтығысын болдырмау үшін әлеуетті өнім берушілерге нақты талаптар қойып, тікелей шектеулер белгілейді. Бұл ережелерді ескермеу өтінімнің қабылданбауына немесе жасалған келісімшарттың күшін жоюға әкеледі.
Мүдделер қақтығысы және үлестестік шектеулері
Сатып алудың әділ өтуіне күмән тудыратын басты жағдай — тапсырыс беруші мен жеткізуші арасындағы тікелей байланыс. Заң бойынша келесі тұлғалар сатып алуға қатысуға құқылы емес:
- Әлеуетті өнім берушінің басшылары, құрылтайшылары, ірі акционерлері немесе уәкілетті өкілі тапсырыс берушінің немесе ұйымдастырушының шешім қабылдайтын өкілімен жақын туыс, ерлі-зайыпты немесе жегжат болса;
- Өнім берушінің басшысы тапсырыс берушімен үлестес заңды тұлғаларды басқаруға, құруға немесе олардың жарғылық капиталына қатысатын болса;
- Мемлекеттік сатып алу өз мүддесінде жүзеге асырылып жатқан тапсырыс беруші сол сатып алуға өнім беруші ретінде қатысса;
- Әлеуетті өнім беруші мен оның үлестес тұлғасы конкурс, аукцион немесе баға ұсыныстарын сұрату кезінде бір лотқа қатар өтінім берсе.
Жосықсыз қатысушылар мен сотталғандық фактісі
Белгілі бір тізілімдерде тұрған немесе бұрын қылмыстық жауапкершілікке тартылған субъектілер мемлекеттік тапсырыстан шеттетіледі:
- Өнім берушінің өзі, оның басшысы, құрылтайшысы немесе ірі акционері мемлекеттік сатып алуға жосықсыз қатысушылардың тізілімінде тұрса немесе сондай тізілімдегі заңды тұлғаларды басқарумен байланысты болса;
- Квазимемлекеттік сектордың сатып алуы туралы заңнамадағы жосықсыз қатысушылар тізілімінде немесе Ұлттық әл-ауқат қорының сенімсіз өнім берушілер тізбесінде тұрғандар;
- Өнім берушінің өзі, оның басшысы, құрылтайшысы немесе ірі акционері бұрын сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаған болса;
- Терроризм мен экстремизмді, сондай-ақ жаппай жою қаруын таратуды қаржыландырумен байланысты тұлғалар мен ұйымдар тізбесіне енгізілгендер.
Қаржылық міндеттемелер және шарттық талаптар
Орындалмаған міндеттемелер мен заңды шектеулер де қатысу мүмкіндігін бұғаттайды. Егер өнім беруші немесе ол тартатын қосалқы мердігер борышкерлердің бірыңғай тізілімінде тұрса, олар сатып алуға қатыса алмайды. Бұл талап заңның 16-бабында көрсетілген жекелеген ерекше жағдайларға ғана қолданылмайды.
Сонымен қатар, кәсіпкерлік қызметі Қазақстанның немесе бейрезиденттің өз елінің заңнамасына сәйкес тоқтатыла тұрған субъектілер, жеңілдікті салық салынатын мемлекеттерде (офшор аймақтарда) тіркелген құрылтайшылары бар компаниялар мемлекеттік сатып алуға жіберілмейді. Сондай-ақ бұрын жасалған шарттар бойынша мерзімі өткен және орындалмаған міндеттемелеріне байланысты күшіне енген сот шешімі бар компаниялар үшін де жол жабық.
Жобалау және құрылыс саласындағы ерекше шектеулер
Құрылыс саласында бақылау мен орындау қызметтерінің қатар жүруіне жол берілмейді. Тапсырыс берушіге техникалық-экономикалық негіздеме немесе жобалау-сметалық құжаттама дайындап берген тұлғалар сол объектінің құрылыс-монтаждау жұмыстарына, техникалық қадағалауына немесе жобаны басқару қызметіне қатыса алмайды. Бұл шектеу толық бітіріп берілетін құрылыс келісімшарттарына және халықаралық құрылыс стандарттары бойынша жүретін жобаларға жүрмейді.
Сонымен бірге, құрылыс-монтаждау жұмыстары бойынша конкурста жеңімпаз атанған компания мен оның үлестес тұлғалары сол объектідегі инжинирингтік қызметтерге қатысуға құқылы емес және бұл ереже керісінше де қатаң сақталады.
Бұзушылықты анықтау және салдары
Мемлекеттік сатып алуға қатысу шектеулері бұзылған жағдайда бақылаушы органдар жедел шара қабылдайды. Тапсырыс беруші, ұйымдастырушы, уәкілетті органдар, ішкі мемлекеттік аудит органдары және қоғамдық бақылау субъектілері бұл сәйкессіздіктерді сатып алудың кез келген сатысында анықтауға өкілетті.
Егер уәкілетті орган немесе ішкі мемлекеттік аудит бұзушылықты анықтаса, бес жұмыс күні ішінде шарт жасалғанға дейін — ұйымдастырушыға, ал шарт жасалғаннан кейін — тапсырыс берушіге құжаттар көшірмесін қоса отырып жазбаша хабарлама жолдайды. Мұндай талаптарды білу кәсіпкерлерді артық шығыннан, құқықтық даулардан және сенімсіз жеткізушілер қатарына түсу қаупінен сақтайды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі