Азаматтық қатынастарда кез келген келісім немесе міндеттеме белгілі бір уақыт шеңберінде жүзеге асуға тиіс. Егер тараптар өзара уағдаласқан мерзімді сақтамаса немесе шартта оның орындалу уақыты нақты жазылмаса, дау туындап, тараптардың құқықтық жағдайы қиындайды. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі міндеттемені орындау мерзіміне қатысты нақты әрі бірізді ережелерді бекіткен.
Мерзімі нақты белгіленген міндеттемелер
Егер міндеттемеде оның орындалу күні тікелей көрсетілсе немесе нақты уақыт кезеңі белгіленсе, борышқор өз міндетін дәл сол күні не сол кезең ішіндегі кез келген уақытта орындауға тиіс. Бұл ереже келісімшартта нақты мерзім анықталған барлық жағдайға қолданылады.
Мұндай шарттар міндеттемені қашан орындау керектігін айқын түсінуге мүмкіндік береді. Мәселен, белгілі бір айдың немесе тоқсанның соңына дейін деп көрсетілген кезеңде борышқор сол аралықтағы қолайлы күнді өзі таңдай алады.
Мерзім көрсетілмегендегі «ақылға қонымды мерзім»
Тараптар міндеттеменің орындалу уақытын келісімде анықтамаған және оны өзге шарттар арқылы анықтау мүмкін болмаған жағдайда, заң талабы бойынша ол міндет пайда болған сәттен кейін ақылға қонымды мерзімде орындалуға тиіс.
Алайда кез келген жағдайда бұл мерзім созылып кете бермейді. Егер борышқор ақылға қонымды уақыт ішінде өз міндетін орындамаса, заң несие берушінің құқығын қорғау тетігін іске қосады.
Несие берушінің талабы және жеті күндік мерзім
Ақылға қонымды уақытта орындалмаған, сондай-ақ орындалу мерзімі тікелей талап етілетін кезбен байланыстырылған міндеттемелер бойынша арнайы тәртіп қолданылады. Бұл ретте негізгі шарттар мынадай қағидаларға сүйенеді:
- борышқор несие беруші міндеттеменің орындалуын талап еткен күннен бастап жеті күн мерзімде оны орындауға міндетті;
- бұл ереже заңдардан, міндеттеме шарттарынан, іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі құқықтардан немесе міндеттеменің мәнінен басқа мерзімде орындау міндеті туындамаған жағдайда ғана әрекет етеді.
Демек, егер келісімде мерзім болмаса, несие беруші талап қойған сәт шешуші мәнге ие болады. Талап ресми түрде білдірілген күннен бастап жеті күндік мерзімнің есебі жүреді.
Практикалық маңызы мен тәуекелдер
Азаматтар мен бизнес өкілдері үшін шарт бекіткенде немесе өзара міндеттеме алғанда орындалу уақытын анық белгілеу аса маңызды. Нақты күн немесе кезең жазылмаған жағдайда, борышқор несие берушінің талабы бойынша кез келген сәтте жеті күн ішінде міндеттемені орындау талабымен бетпе-бет келуі мүмкін.
Ал несие беруші үшін бұл ереже борышты өндіру немесе жұмысты тапсыру мерзімін белгісіздіктен арылтып, өз құқығын заң аясында талап етуге нақты мүмкіндік береді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі