Қылмыстық процесс кезінде азаматтар мен заңды тұлғалар тергеушінің, анықтаушының, прокурордың немесе соттың заңсыз шешімдері мен әрекеттеріне тап болуы мүмкін. Мұндай жағдайда шағым түсіру — бұзылған құқықты қорғаудың негізгі тетігі. Алайда берілген арыздың әділ тексерілуі үшін заңда шағымдарды қараудың жалпы тәртібі мен нақты шектеулері белгіленген.
Шағымды кімнің қарауына тыйым салынады?
Заңнамадағы ең басты қағидалардың бірі — мүдделер қақтығысын болдырмау және объективтілікті сақтау. Қылмыстық-процестік кодекске сәйкес, шағымды қарауды өздерінің әрекеттеріне шағым жасалған анықтаушыға, тергеушіге, прокурорға немесе судьяға тапсыруға қатаң тыйым салынады.
Сонымен қатар, егер даулы шешімді белгілі бір лауазымды адам бұған дейін бекіткен болса, түскен шағымды сол тұлғаның өзіне қайта қарауға беруге де жол берілмейді. Бұл талап лауазымды адамдардың өз қателіктерін өздері жасыруына жол бермеу мақсатында енгізілген.
Лауазымды адамдардың міндеттері мен өкілеттіктері
Шағымды тиісті құзыретті тұлғалар: тергеу бөлімінің бастығы, анықтау органының бастығы, прокурор немесе судья қарайды. Олар түскен өтінішті жай ғана формалды түрде қарап шектелмей, заң бойынша бірқатар нақты процестік әрекеттерді орындауға міндетті:
- шағымда келтірілген барлық дәлелдерді жан-жақты әрі толық тексеру;
- қажет болған жағдайда мән-жайды анықтау үшін қосымша материалдарды талап етіп алдыру;
- тиісті лауазымды адамдардан, жеке немесе заңды тұлғалардан даулы әрекеттер мен шешімдерге қатысты жазбаша түсініктемелер талап ету.
Аталған шаралар істің мән-жайын жан-жақты бағалауға және шағым берушінің құқықтары негізсіз шектелген-шектелмегенін нақты анықтауға мүмкіндік береді.
Бұзылған құқықтарды дереу қалпына келтіру
Тергеу бөлімінің бастығы, анықтау органының бастығы, прокурор немесе судья шағымды қарау барысында заңсыздықты анықтаса, олар өз өкілеттіктері шегінде дереу шара қолдануға тиіс. Бұл талап қылмыстық процеске қатысушыларға ғана емес, сонымен бірге құқығы мен заңды мүддесі бұзылған өзге де кез келген жеке немесе заңды тұлғаларға қатысты орындалады.
Келтірілген зиянды өтеу құқығын түсіндіру
Егер шағым жасалған құқыққа сыйымсыз іс-әрекеттердің немесе шешімдердің салдарынан жеке немесе заңды тұлғаға моральдық, дене немесе мүліктік зардап келтірілгені расталса, заң азаматты қорғаудың қосымша тетігін ұсынады. Мұндай ретте лауазымды адам жәбірленушіге Қылмыстық-процестік кодекстің 4-тарауында көзделген зиянның өтелуіне немесе жойылуына заңды құқығы бар екенін және сол құқықты нақты жүзеге асыру тәртібін түсіндіруге міндетті.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі