Кәсіпкерлік қызметте қаржылық қиындықтар туындаған кезде кәсіпорынды бірден тарату немесе банкрот деп тану жалғыз шешім емес. Қазақстанның оңалту және банкроттық туралы заңнамасы борышты реттеп, кәсіпті сақтап қалуға бағытталған арнайы тетіктерді — оңалту рәсімін және берешекті қайта құрылымдау рәсімін қарастырады. Бұл шараларды қолдану үшін заң сотқа жүгінудің нақты талабы ретінде уақытша төлем қабілетсіздігін белгілейді.
Уақытша төлем қабілетсіздігі деген не?
Заң талабы бойынша борышкердің өз міндеттемелерін белгілі бір уақыт бойы орындай алмауы уақытша төлем қабілетсіздігі деп танылады. Мұндай күй борышкердің мүлдем дәрменсіз екенін білдірмейді, керісінше белгіленген мерзім ішінде есеп айырысуда кешігулер туындағанын көрсетеді. Бұл мәртебе сотқа арыз берілген күні бар мән-жайлар негізінде анықталады.
Сотқа жүгіну құқығы міндеттеменің түрі мен төлемнің кешігу ұзақтығына тікелей байланысты.
Үш айлық кешігуге байланысты әлеуметтік міндеттемелер
Заң бірінші кезекте қызметкерлер мен әлеуметтік жағынан қорғалуға тиіс тұлғалардың алдындағы міндеттерге қатаң мерзім қояды. Егер орындау мерзімі жеткен күннен бастап үш ай ішінде мынадай берешектер өтелмесе, уақытша төлем қабілетсіздігі орын алды деп есептеледі:
- адамның өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу жөніндегі талаптар;
- алимент өндіріп алу бойынша міндеттемелер;
- қызметкерлердің еңбекақысы және еңбек шарты бойынша өтемақы төлемдері;
- Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдар;
- міндетті зейнетақы және міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары;
- міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру аударымдары немесе жарналары;
- қызметтік өнертабыс, пайдалы модель және өнеркәсіптік үлгі авторларына тиесілі сыйақылар.
Өзге кредиторлар алдындағы міндеттемелер: төрт айлық мерзім
Жоғарыда аталған тізімге кірмейтін өзге де контрагенттер мен кредиторлар алдындағы берешектерге төрт айлық мерзім қолданылады. Егер орындалуға тиіс міндеттемелер мерзімі өткен күннен бастап төрт ай ішінде жабылмаса, бұл да уақытша төлем қабілетсіздігінің заңды негізіне айналады.
Өтініш сотқа түскен күні аталған екі шарттың біреуі немесе екеуі бірдей орын алса, бұл оңалту немесе қайта құрылымдау тетіктерін іске қосуға жеткілікті болып саналады.
Сотқа кім және қандай өтінішпен жүгіне алады?
Уақытша төлем қабілетсіздігі белгілері анықталған жағдайда сотқа жүгіну құқығы тараптардың мәртебесіне қарай бөлінеді:
- Оңалту рәсімі: сотқа борышкердің өзі де, сондай-ақ берешекті қайтара алмаған кредитор да өтініш бере алады;
- Берешекті қайта құрылымдау рәсімі: мұндай өтінішпен сотқа тек борышкердің өзі ғана жүгінуге құқылы.
Бұл аражікті дұрыс түсіну маңызды. Кредитор оңалту арқылы борышты өндіріп алуды талап ете алса, берешекті қайта құрылымдау — кәсіпті сауықтыруды көздейтін борышкердің жеке бастамасы саналады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі