Әдейі банкроттық — борышты өтеуден қасақана жалтару мақсатында мүлікті жасыру немесе иеліктен шығару арқылы кредиторларға ірі көлемде нұқсан келтіретін қылмыстық әрекет. Мұндай қадам кәсіпкерлік тәуекелдің салдарынан төлемге қабілетсіз болудан түбегейлі ерекшеленеді және Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша жауапкершілікке әкеп соғады.
Қылмыстың белгілері мен үш жылдық мерзім
Заңнама бойынша бұл әрекеттің негізгі сипаты — кредиторлар алдындағы міндеттемелерді орындамау ниетімен мүлікті өз мүддесіне немесе өзге тұлғалардың пайдасына заңсыз қайта рәсімдеу, сыртқа шығару немесе тығу. Мұндай әрекеттер заңды тұлға немесе дара кәсіпкер ресми түрде банкрот деп танылғанға дейінгі үш жыл аралығында жасалған болуы шарт.
Жауапкершілік туындауы үшін міндетті түрде ірі залал келтірілуі тиіс. Егер мүлікті иеліктен шығару салдарынан кредиторларға ірі көлемде материалдық зиян келсе, бұл экономикалық қылмыс ретінде сараланады.
Кімдер жауапқа тартылады?
Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектілері нақты белгіленген:
- ұйымның құрылтайшылары мен оның қатысушылары;
- ұйымның лауазымды адамдары;
- коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару қызметін атқаратын тұлғалар;
- дара кәсіпкерлер.
Бұл тізім қаржылық шешім қабылдауға немесе мүлікке билік етуге құқығы бар тұлғалардың қасақана әрекеттері үшін тікелей жеке жауапкершілік арқалайтынын білдіреді.
Заңда көзделген жаза түрлері
Жалпы жағдайда әдейі банкроттыққа барған адамға белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан 3 жылға дейінгі мерзімге айыру қосымша жазасы тағайындалады. Негізгі жаза ретінде мына шаралардың бірі қолданылады:
- үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салу не сол мөлшерде түзеу жұмыстары;
- 800 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту;
- 3 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеу;
- 3 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру.
Қаржы ұйымдары басшыларының жауапкершілігі
Банк, сақтандыру холдингі немесе өзге қаржы ұйымдарының деңгейінде жасалған әдейі банкроттық үшін жауапкершілік анағұрлым қатаң. Бұл санатқа қаржы ұйымдарының басшы қызметкерлері, ірі қатысушылары мен ірі акционерлері, сондай-ақ атқарушы орган мүшелері мен бас бухгалтерлер енеді.
Егер олардың әрекеті аталған мекемелерге ірі нұқсан келтірсе, негізгі жаза (айыппұл, қоғамдық жұмыстар немесе 3 жылға дейін бас бостандығынан айыру) сақталумен бірге, кәсіби шектеу күшейтіледі. Мұндай жағдайда белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан 5 жылдан бастап, тіпті қаржы саласында басшы болуға және ірі акционер атануға өмір бойына тыйым салуға дейінгі қосымша жаза қарастырылған.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі