Борышқор кепілмен қамтамасыз етілген міндеттемесін орындамаса немесе тиісінше орындамаса, кепіл ұстаушы несие талабын қанағаттандыру үшін кепілдегі мүліктен ақы өндіріп ала алады. Алайда кез келген төлем кешігуі немесе қарыздың шағын қалдығы кепіл затын бірден алып қоюға негіз бола алмайды. Қазақстанның азаматтық заңнамасы борышкердің де, несие берушінің де құқықтық теңгерімін сақтау мақсатында белгілі бір шектеулерді бекіткен.
Борыштың болмашы бұзылуы және оның салдары
Егер борышқордың міндеттемені бұзуы болмашы болып, соның салдарынан кепіл ұстаушы талаптарының көлемі кепілге салынған мүліктің нақты құнына көрінеу сәйкес келмесе, мүліктен ақы өндіріп алудан бас тартылуы мүмкін. Бұл ереже кепіл берушіні мүлкінен негізсіз айырылу қаупінен қорғайды.
Жалпы жағдайда міндеттеменің бұзылуы болмашы деп танылуы үшін бір мезгілде мынадай екі шарт орындалуы қажет:
- орындалмаған міндеттеме сомасы (айыппұл, өсімпұл сияқты тұрақсыздық айыбы есепке алынбастан) кепіл шартында көрсетілген мүлік құнының он пайызынан кем болуы;
- міндеттемені орындау мерзімін өткізіп алу кезеңі үш айдан кем болуы.
Осы екі талап қатар келгенде кепіл ұстаушының талабы кепіл затының құнына анық мөлшерлес емес деп саналады.
Тұрғын үй кепіліне қатысты арнайы шектеулер
Азаматтардың баспанасына қатысты нормалар анағұрлым қатаң талаптарды көздейді. Жеке тұлғаның тұрғын үйімен қамтамасыз етілген және кәсіпкерлікке байланысты емес ипотекалық қарыздар бойынша мүліктен ақы өндіріп алуға тосқауыл қоятын өзіндік шектер бекітілген.
Мұндай ипотекалық шарттарда міндеттемені бұзу болмашы әрі мөлшерлес емес деп танылуы үшін бір мезгілде келесі талаптар орындалуға тиіс:
- орындалмаған негізгі сома (айыппұлдар мен өсімпұлдарды есептемегенде) кепіл шартында бекітілген тұрғын үй құнының он бес пайызынан кем болса;
- төлем мерзімін кешіктіру уақыты алты айдан кем болса.
Демек, азаматтардың ипотекалық тұрғын үйі бойынша қарыздың мөлшері 15 пайызға және мерзімі 6 айға жетпейінше, заң бойынша бұзушылық болмашы деп бағаланып, кепіл затынан ақы өндіру талабы қанағаттандырылмауы мүмкін.
Практикалық мән-жайлар мен ескеретін тұстар
Кепіл беруші өз құқығын қорғау кезінде өтелмеген берешектің нақты құрылымына назар аударуы қажет. Тұрақсыздық айыбы, өсімпұл немесе өзге де санкциялар аталған 10 немесе 15 пайыздық шекті есептеу кезінде назарға алынбайды; тек негізгі орындалмаған міндеттеменің сомасы есептеледі. Сондай-ақ мүліктің құны ретінде нарықтық болжамдар емес, тараптардың кепіл шартында тікелей келіскен ресми бағасы негізге алынады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі