Борышкер міндеттемесін орындамаған кезде кепіл ұстаушы өз талаптарын кепілге қойылған мүліктің есебінен өтеуге құқылы. Азаматтық заңнама бойынша мұндай өндіріп алудың екі негізгі жолы бар: сот арқылы қарау және шартта не заңда көзделген болса, мүлікті соттан тыс саудаға шығару.
Сот тәртібі — негізгі ереже
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі кепіл мүлкінен ақы өндірудің басты тәсілі ретінде сот өндірісін бекітеді. Егер кодексте, өзге заң актілерінде немесе тараптар арасындағы келісімде басқаша көзделмесе, кепіл ұстаушы өз талабын тек сот шешіміне сүйене отырып қанағаттандыра алады.
Бұл ереже тараптардың құқықтық теңгерімін қамтамасыз ету үшін маңызды. Сот қарауы кезінде талаптың негізділігі мен берешектің нақты көлемі анықталып, мүлік иесінің де өз уәжін айтуына құқықтық мүмкіндік беріледі.
Соттан тыс сату және аукцион құқығы
Кепіл туралы шартта, сондай-ақ заңдарда тікелей көрсетілген жағдайларда кепіл ұстаушы мүлікті сотқа жүгінбей-ақ өткізе алады. Бұл рәсім кепіл нысанасын сауда-саттық (аукцион) өткізу арқылы өз бетінше сатуды білдіреді.
Ақшалай қарызды қамтамасыз етуге берілген кепіл нәрсесін өткізу кезінде кредитор банк те осындай құқықты иеленеді. Дегенмен соттан тыс сату еркін сипатта емес, ол шарттағы нақты талаптар мен сауда өткізудің белгіленген ережелеріне сәйкес ғана іске асырылуы тиіс.
Жылжымайтын мүлікке қатысты шектеулер
Кепіл ұстаушының соттан тыс өткізу мүмкіндігі барлық уақытта шектеусіз қолданыла бермейді. Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы заңда арнайы көзделген жағдайларда оны соттан тыс өткізуге заңмен тікелей тыйым салынған.
Сондықтан жылжымайтын мүлікті кепілге қойған қарыз алушы мен кредитор үшін ипотека заңнамасындағы тыйымдар мен шектеулерді ескеру аса қажет. Егер мүлікті соттан тыс сатуға тыйым салынатын жағдай орын алса, өндіріп алу тек сот арқылы жүзеге асырылуға тиіс.
Қаржы жүйесі тұрақтылығы кезіндегі ерекшеліктер
Мемлекеттің қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету жөніндегі шараларын жүзеге асыру барысында қарызды қамтамасыз етіп тұрған кепіл нысанасына өндіріп алуды қолданудың өзіндік ерекшеліктері болады. Мұндай өзгешеліктер мен арнайы қағидалар Қазақстан Республикасының заңдарымен белгіленеді.
Практикалық тұрғыдан алғанда, кепіл шартын жасасқан тараптар өндіріп алу тәртібінің қандай жолмен (сот арқылы немесе соттан тыс аукционмен) жүргізілетінін алдын ала анықтап, мүлік түріне қатысты заңдық шектеулерді қатаң сақтауы қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі