Қазақстанда көлік тізгіндеген әрбір адам мен оның ресми иесінің заңмен шектелген нақты құқықтары мен міндеттері бар. «Жол жүрісі туралы» заңның 54-бабы жолдағы қауіпсіздік талаптарын, полициямен қарым-қатынас тәртібін және жүргізушіге жүктелетін негізгі шектеулерді бекітеді.
Көлік тізгіндеушінің негізгі құқықтары
Жүргізуші тиісті санаттағы көлік құралын басқаруға, өзіне тиесілі автокөлікті тиісті санаты бар өзге адамдарға сеніп тапсыруға құқылы. Сонымен қатар полиция немесе өзге де құзыретті орган өкілі тоқтатқан кезде мынадай әрекеттерге заңды мүмкіндік берілген:
- көлікті тоқтату себебі туралы түсіндірме талап ету және бұл процесті фотоға немесе видеоға түсіру;
- құжат тексеруші қызметкердің тегі мен лауазымын оның қызметтік куәлігімен танысу арқылы анықтау (қызметкер куәлігін қолға ұстатпай көрсетуге құқылы);
- адам өмірі мен денсаулығына немесе апат қатеріне жол бермеу мақсатында, басқа амал қалмаған аса қажетті жағдайларда ғана кейбір заңнамалық талаптарды орындаудан уақытша тартына тұру.
Жол-көлік оқиғасы орын алған кезде, егер зардап шеккендер болмаса және мән-жайлар бойынша жүргізушілердің пікірі бір жерден шықса, оқиғаны оңайлатылған тәртіппен ресімдеуге немесе схемасын өзара жасап, қол қойып, жақын маңдағы ішкі істер бөліміне баруға болады.
Көлік иесі мен жүргізушінің заңды міндеттері
Көліктің ресми меншік иесі уәкілетті орган талап еткенде тізгінді кімге бергенін растайтын жеке деректерді хабарлауға, сондай-ақ автокөлік пен тіркемені міндетті техникалық қарап-тексеруге уақтылы ұсынуға міндетті.
Ал тікелей жүргізуші келесі негізгі талаптарды мүлтіксіз орындауы тиіс:
- жеке басын куәландыратын құжат өзінде болған кезде (Қазақстанда берілген құжаттарды қоспағанда) жүргізуші куәлігін және көлікті тіркеу куәлігін не меншік құқығын растайтын құжаттарды, ал тиісті тасымал жағдайында жүк немесе жолпарағын тексеруге ұсыну;
- қызметкердің белгіленген дауыс немесе қол ишараты арқылы тоқтау туралы заңды талабын орындап, оның рұқсатынсыз көліктен түсіп кетпеу;
- талап етілген жағдайда масаң күйді тексеруден (куәландырудан) өту;
- қауіпсіздік белдігін тағу және белдік тақпаған жолаушыларды отырғызбау (мотоцикл мен мопед үшін түймеленген шлем міндетті);
- заңда көзделген шұғыл жағдайларда көлікті медицина, полиция немесе мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлеріне беруге келісу (бұл ретте шығындар белгіленген тәртіппен өтеледі).
Заң жүргізушіге нені қатаң тыйым салады?
Көлікті масаң күйде, зейінді төмендететін дәрі-дәрмек ішіп немесе қатты шаршаған әрі науқас күйде жүргізуге үзілді-кесілді болмайды. Сондай-ақ мына әрекеттерге тікелей тыйым салынған:
- тежегіш, руль жүйесі немесе көрінуі нашар кезде шамдары жанбайтын ақаулы көлікпен жолға шығу;
- шығарылғанына 7 жылдан аспаған, кәсіпкерлікте қолданылмайтын М1 санатынан өзге тексерістен өтпеген автокөлікті басқару немесе міндетті сақтандыру полисінсіз көлікті жүргізу;
- көлік жүріп бара жатқанда құлаққапсыз телефон немесе радиостанция пайдалану;
- жолдың қарсы бағытына, теміржол өткеліне ереже бұзып шығу, қауіпсіз басып озу және тоқтау ережелерін сақтамау;
- 12 жасқа дейінгі баланы алдыңғы орындықта арнайы ұстау құрылғысынсыз тасымалдау.
Жолда техникалық ақау байқалған жағдайда, жүргізуші оны сол жерде жоюы керек. Егер жөндеу мүмкін болмаса, барынша сақтық шараларын сақтап, тұраққа немесе жақын жердегі шеберханаға дейін ғана жүруге рұқсат етіледі.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі