Қазақстанда белгілі бір кәсіпті, жұмысты немесе нақты әрекеттерді заңды түрде бастау үшін мемлекеттік рұқсат алу қажет. Бұл реттеу жүйесі біртекті емес: қандай сала, нысан немесе өнім реттелетініне байланысты барлық рұқсат ресми түрде 6 дербес сыныпқа жіктеледі. «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» заңның 23-бабы осы жіктеуді реттеу объектілеріне сүйене отырып бекіткен.
Реттеу объектісіне қарай рұқсаттардың 6 сыныбы
Мемлекет рұқсат берерде нақты нені қадағалайтынын айқындау үшін оларды келесі санаттарға топтайды:
- 1-сынып – қызметке берілетін рұқсаттар. Бұл сынып белгілі бір қызмет түрін жүйелі түрде жүзеге асыруға берілетін жалпы рұқсаттық құжаттарды қамтиды;
- 2-сынып – объектілерге берілетін рұқсаттар. Мұнда бақылау субъектіге емес, пайдаланылатын ғимаратқа, өндірістік алаңға немесе құрылыс нысанына бағытталады;
- 3-сынып – біржолғы рұқсаттар. Тұрақты жұмысқа емес, тек бір реттік нақты іс-қимылды немесе белгілі бір кезеңдегі операцияны орындау үшін ғана жарамды құжаттар;
- 4-сынып – ресурстары шектеулі немесе квоталарды пайдаланатын қызметке берілетін рұқсаттар. Мемлекеттік қорлар, табиғи ресурстар мен арнайы үлестерді (квоталарды) пайдалануды қажет ететін қызмет түрлерін реттейді;
- 5-сынып – жеке тұлғаларға кәсіби қызметке берілетін рұқсаттар. Компанияға емес, нақты адамның біліктілігіне, жеке тәжірибесіне және дербес кәсіби қызмет атқару құқығына берілетін рұқсат түрлері;
- 6-сынып – өнімге берілетін рұқсаттар. Нарыққа шығарылатын немесе айналымға түсетін нақты тауардың, заттың сапасы мен қауіпсіздік талаптарына қатысты құжаттар.
Сыныпты дұрыс анықтаудың практикалық мәні
Кәсіпкер немесе жеке маман өз ісін бастамас бұрын рұқсаттың дәл қай сыныпқа жататынын нақты білуі тиіс. Егер рұқсат нысанға (2-сынып) тиесілі болса, талаптардың негізгі бөлігі сол ғимарат немесе техникалық базаға қойылады. Ал жеке тұлғаның кәсіби қызметіне қатысты (5-сынып) рұқсатта маманның дербес құзыреті бірінші орынға шығады.
Сонымен бірге біржолғы рұқсаттар (3-сынып) қызметтің тұрақты сипатын білдірмейді, сондықтан оны қайталама операцияларға қолдану заңсыздыққа әкелуі мүмкін. Ресурстары шектелген салалар (4-сынып) бойынша құжат алу арнайы квота немесе белгіленген лимитке тікелей тәуелді болады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі