Кәсіпкерлік қызметті бастау немесе белгілі бір жұмыс түрін жүргізу мемлекет белгілеген рұқсат пен хабарлама рәсімдеріне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасының «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңының 4-бабында мемлекеттік реттеудің іргетасы саналатын алты негізгі қағидат бекітілген. Бұл талаптар мемлекеттік органдардың өз бетінше шешім қабылдауына жол бермей, кәсіпкерлер мен азаматтардың құқығын қорғауға арналған нақты бағдар қызметін атқарады.
Мүдделер теңгерімі және талаптардың негізділігі
Рұқсат беру немесе хабарлама жасау жүйесінің басты мақсаты — қоғамдық мүдде мен бизнестің еркіндігі арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Заңнамаға сәйкес реттеу келесі екі өзекті қағидатқа сүйенеді:
- Тұтынушылар, кәсіпкерлер және мемлекет мүдделерінің теңгерімі: Мемлекеттік талаптар тек бір тараптың ғана қалауын орындауға бағытталмауы керек. Тұтынушының қауіпсіздігі мен сапалы қызмет алу құқығы, бизнестің кедергісіз дамуы және мемлекеттің қадағалау функциясы өзара үйлесім табуға тиіс.
- Рұқсат беру немесе хабарлама жасау тәртібін енгізудің негізділігі және тиімділігі: Кез келген шектеу немесе жаңа рұқсат түрі негізсіз енгізілмейді. Реттеу шарасы шынымен де қоғамға қауіп төнген жағдайда және оны жоюдың басқа тиімді жолы болмағанда ғана қолданылуы қажет.
Ашықтық, өзара жауаптылық және заң үстемдігі
Рұқсат пен хабарлама жүйесі мемлекеттік органдардың қызметін шектейтін, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтатын бірнеше міндетті қағидатты қарастырады:
- Мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығы және ақпаратқа қолжетімділік: Талаптар мен тәртіптер барлық қатысушыға түсінікті, қолжетімді әрі ашық болуға тиіс. Жасырын талаптар мен бұлыңғыр ережелер мемлекеттік реттеудің табиғатына қайшы келеді.
- Өзара жауаптылық: Мемлекеттік орган тек қадағалаушы ғана емес, заң бұзғаны үшін жауап беретін тарап ретінде де әрекет етеді. Кәсіпкер талаптарды орындауға жауапты болса, лауазымды тұлғалар белгіленген тәртіп шегінде әрекет етуге міндетті.
- Сыбайлас жемқорлықтан азат болу: Рұқсат беру тетіктерінде парақорлыққа, лауазымды асыра пайдалануға жол ашатын бюрократиялық жасанды тосқауылдар болмауы шарт.
- Заңдылық: Мемлекеттік органдардың кез келген шешімі мен талабы заң нормаларына ғана негізделеді. Заңда қарастырылмаған шектеулерді енгізуге немесе орындауды талап етуге жол берілмейді.
Кәсіпкерлер мен азаматтар үшін практикалық мәні
Аталған қағидаттар жай ғана құқықтық ұғымдар емес, кәсіпкер мен мемлекет арасындағы қарым-қатынасты реттейтін тікелей өлшем болып табылады. Егер кәсіпкерге заңда белгіленбеген талап қойылса немесе рұқсат беру барысында ақпараттың ашықтығы мен негізділігі бұзылса, бизнес иесі осы қағидаттарды өзінің заңды мүддесін қорғаудың негізі ретінде пайдалана алады. Мемлекеттік реттеу мен лицензиялау талаптары осы алты қағидаттан ауытқымағанда ғана экономикалық белсенділік пен құқықтық тәртіп қамтамасыз етіледі.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі