Халықаралық саудада тауарлар мен қызметтердің бағасын нарықтық деңгейден төмендетіп немесе қолдан өсіріп көрсету мемлекет қазынасына түсетін кірісті тікелей кемітеді. «Трансферттік баға белгілеу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-1-бабы дәл осы мәселенің алдын алуға арналған. Нормада трансферттік баға белгілеуді реттеудің түпкі мақсаты, мемлекет алдында тұрған нақты міндеттер және осы салада басшылыққа алынатын негізгі қағидаттар айқын бекітілген.
Мемлекеттік реттеудің түпкі мақсаты
Заңға сәйкес, мемлекеттік реттеудің жалғыз әрі басты мақсаты — халықаралық іскерлік операцияларда және осы операцияларға байланысты мәмілелерде мемлекеттік кіріс ысырабын болғызбау. Сыртқы экономикалық келісімдер жасасқан кезде салық салынатын базаның елден сыртқа негізсіз кетуіне жол берілмеуі тиіс.
Бұл норма халықаралық мәмілелер жасайтын барлық қатысушыларға қатысты. Мемлекет тауардың, жұмыстың немесе қызметтің шекара асатын құны әділ бағаланып, бюджетке тиесілі кірістің толық түсуін бақылауда ұстайды.
Заңмен бекітілген негізгі міндеттер
Қойылған мақсатқа қол жеткізу үшін заңнама реттеудің екі нақты міндетін айқындайды:
- халықаралық іскерлік операцияларда және осы операцияларға байланысты мәмілелерде бақылауды жүзеге асыру;
- мәмілеге қатысушылардың трансферттік бағаларды қолдануына жол бермеуге бағытталған қағидалардың ашық жүйесін құру.
Демек, бақылау жүргізу ғана емес, нарық субъектілеріне алдын ала түсінікті, ашық ойын ережелерін ұсыну да мемлекеттің негізгі міндеті ретінде танылады. Ереже неғұрлым ашық болса, баға манипуляциясына жол беру қаупі соғұрлым төмендейді.
Реттеу қандай қағидаттарға сүйенеді?
Трансферттік баға белгілеу барысында тараптар мен бақылаушы органдар бірнеше іргелі талапты басшылыққа алуға міндетті. Заң нормасы бойынша реттеу келесі қағидаттарға негізделеді:
- Заңдылық қағидаты — бағаны тексеру, белгілеу және түзету тек қолданыстағы заң нормаларының шеңберінде жүргізілуі шарт;
- Әділдік пен жариялылық қағидаттары — мәмілелерді бағалауда біржақты көзқарасқа жол берілмейді, ал қолданылатын тетіктер ашық әрі барлық қатысушыға теңдей түсінікті болуы тиіс.
Құқықтық норманың қолданысқа енуі
Аталған 1-1-бап ұлттық заңнамаға 2024 жылғы 1 шілдедегі № 107-VIII ҚР Заңымен енгізілген. Заңның ресми мәтініне сәйкес, бұл ережелер алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік алпыс күн өткен соң қолданысқа енеді.
Халықаралық мәмілелерге қатысатын кәсіпкерлер үшін бұл талаптар баға қалыптастыру саясатын ашық, негізді және заң қағидаттарына сай жүргізу қажеттігін білдіреді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі