Үй немесе пәтер сатып алғанда немесе өзге жолмен иеленгенде, азаматтардың көбі шарт жасалған сәттен бастап толыққанды қожайын атандым деп санайды. Алайда заңнама талабына сәйкес, тұрғын үйге меншік құқығы мәміле жасалған сәтте емес, оны уәкілетті тіркеу органы ресми тіркеген кезден бастап қана пайда болады.
Құқықтың пайда болу сәті
Баспанаға қатысты құжаттарға қол қойып, қаражатты тапсыру меншік иесі мәртебесін бірден бекітпейді. Тұрғын үй қатынастары туралы заңның 17-бабында меншік құқығының туындауы тікелей тіркеу фактісімен байланыстырылған. Бұл талап орындалмағанша, адам мүлікті нақты пайдаланып отырғанымен, заң тұрғысынан оның толық иесі болып танылмайды.
Мұндай ереженің практикалық салдары айтарлықтай: мемлекеттік тіркеуден өтпеген баспананы ресми түрде қайта сатуға, біреуге сыйлауға, мұраға қалдыруға немесе кепілге қоюға заңды шектеу бар. Өйткені үшінші тұлғалар мен мемлекет үшін меншік иесі тек ресми тізілімде аты-жөні жазылған адам болып саналады.
Тіркеу жүргізудің негізгі шарты
Тұрғын үйге меншік құқығын тіркеу өздігінен немесе ауызша келісім негізінде жасалмайды. Заң бойынша тіркеу рәсімі белгіленген талаптарға сай ресімделген құжаттар ұсынылған жағдайда ғана жүргізіледі. Бұл құжаттар баспананың заңда көзделген тиісті негіздер бойынша алынғанын нақты растауы тиіс.
Егер ұсынылған құжаттар тиісті тәртіппен рәсімделмесе немесе баспанаға ие болу негізін заң талаптарына сәйкес дәлелдей алмаса, тіркеу органы құқықты тіркеуден бас тартуы немесе оны тоқтата тұруы мүмкін. Сондықтан баспананы иелену кезінде әрбір құжаттың ресімделу сапасы мен заңды негізінің дұрыстығы бірінші кезектегі мәнге ие.
Практикалық қауіптер мен сақтық шаралары
Тұрғын үйді рәсімдеуді кейінге шегеру немесе тіркеусіз қалдыру жаңа иеленуші үшін нақты құқықтық тәуекелдер туғызады:
- баспананың бұрынғы иесінің қарыздары немесе міндеттемелері бойынша мүлікке тыйым салыну қаупі сақталады;
- мүлікті иеліктен шығару немесе заңды түрде билік ету мүмкіндігі шектеледі;
- тұрғын үйге қатысты дау туындаған жағдайда меншік құқығын дәлелдеу қиындайды.
Сол себепті баспананы заңды негізде иеленгеннен кейін құқық белгілейтін құжаттарды дереу ресми тіркеуден өткізу — меншік қауіпсіздігінің басты кепілі.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі