Мемлекеттік-жекешелік әріптестік (МЖӘ) — мемлекет пен бизнестің ұзақмерзімді ынтымақтастығына негізделген күрделі тетік. Бұл қатынаста жеке сектор инвестиция салып, инфрақұрылым құрып немесе қызмет көрсетіп қана қоймайды, сонымен бірге нақты заңнамалық шеңберде әрекет етеді. Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік-жекешелік әріптестік туралы» Заңының 16-бабы жекеше әріптестің негізгі құқықтық мәртебесін, оның ішінде өкілеттіктері мен жауапкершілік аясын нақты бекітеді.
Жекеше әріптеске берілетін негізгі құқықтар
МЖӘ шарты бойынша міндеттемелерді орындау барысында жеке сектор өкілі мемлекеттік органмен тең құқылы келісімшарттық қатынасқа түседі. Сондықтан заңнама жекеше әріптеске өз мүддесі мен инвестициясын қорғауға мүмкіндік беретін бірнеше шешуші құқықтарды береді:
- Шарт талаптарын өзгерту туралы ұсыныс енгізу. Жобаны орындау барысында объективті жағдайларға байланысты өзгерістер қажет болса, жеке инвестор қолданыстағы келісімге түзету енгізуді бастама ретінде көтере алады.
- Мерзімінен бұрын бұзылған кездегі төлемдер мен өтемақыны талап ету. Егер шарт межелі мерзімінен бұрын тоқтатылса, жекеше әріптес шартта тікелей белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша тиісті төлемдер мен өтемақыларды талап етуге құқылы. Бұл бизнес үшін басты қаржылық кепілдіктердің бірі саналады.
- Таза кірісті өз қалауынша жұмсау. Жоба шеңберінде атқарылған қызметтен алынған таза пайда жекеше әріптестің меншігінде қалады. Ол бұл қаржыны еліміздің заңнамасына сай салықтар мен басқа да міндетті бюджеттік төлемдерді толық өтегеннен кейін өз қалауы бойынша еркін басқарады.
- Нысанға қатысты құқықтарды жүзеге асыру. МЖӘ объектісін пайдалану немесе оған иелік ету тәртібі жасалған шарт шеңберінде іске асырылады. Сонымен қатар заңдар мен шартта көрсетілген өзге де құқықтар толық сақталады.
Мемлекет алдындағы міндеттер мен жауапкершілік
Құқықтармен қатар заң жеке инвесторға қоғамдық маңызы бар қатаң міндеттер жүктейді. МЖӘ нысандары әлеуметтік инфрақұрылымға немесе тұрғындарға тікелей қызмет көрсетуге арналғандықтан, бұл талаптарды бұлжытпай орындау міндетті.
Атап айтқанда, жекеше әріптес мынадай шарттарды орындауға тиіс:
- Объектінің бейінін сақтау және оны тапсыру. Инвестор нысанның бастапқы мақсаты мен қызмет бейінін өзгертпеуі қажет. Сондай-ақ шарт аяқталған кезде немесе тиісті талаптар бойынша объектіні мемлекеттік әріптеске жұмысқа жарамды, тиісті техникалық жай-күйде өткізуге міндетті.
- Сапа мен қолжетімділікке кепілдік беру. Шарт аясында шығарылатын тауарлар, атқарылатын жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер халық үшін белгіленген сапа стандарттарына сай және қолжетімді болуы шарт.
- Қаражатты нысаналы пайдалану. МЖӘ жобасын іске асыруға бөлінген қаржы тек нақты белгіленген міндеттерге жұмсалуы тиіс. Басқа мақсатқа пайдалану заңды өрескел бұзу болып табылады.
- Заң мен шарт талаптарын сақтау. Қазақстан заңнамасында және МЖӘ шартында көзделген барлық өзге де талаптар мен міндеттемелерді уақтылы орындау талап етіледі.
Тараптар теңгерімі неге маңызды?
МЖӘ шарты бір жақты пайда табу құралы емес, мемлекеттік мүдде мен жеке бастаманың ортақ мәмілесі. Сондықтан жекеше әріптес үшін ең басты практикалық қадам — шарт жасасу кезеңінде төлемдер мен өтемақы алу тәртібін, объектінің жай-күйіне қойылатын техникалық талаптар мен қызмет көрсету сапасының өлшемдерін барынша нақты бекітіп алу. Бұл жобаны тәуекелсіз іске асыруға және тараптар арасындағы даулардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі